یعنی چه
در فلسفه و منطق اسلامی، علم انفعالی به دانشی گفته میشود که از اعیان و اشیاء خارجی اقتباس و دریافت میشود. در این نوع شناخت، وجودِ معلوم در خارج، علتِ پیدایش صورت ذهنی در ذهن ماست؛ یعنی ذهن حالت پذیرندگی و اثرپذیری دارد نه ایجادکنندگی. بیشتر علوم انسانها از این دست است.
تلفظ
تلفظ این ترکیب به صورت [عِلمِ اِنفِعالی] (elme enfe'āli) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح فلسفی ۱۰ حرفی «علم انفعالی» است. معادلهای همطول یا نزدیک دیگر آن نیز میتوانند کارساز باشند.
به انگلیسی
در فلسفه غرب، این مفهوم شباهت ساختاری با A posteriori knowledge (علم پسینی) نیز دارد.
به عربی
این اصطلاح در متون فلسفه اسلامی عینا به صورت العِلم الانفعالي به کار میرود.
به فارسی
برگردانها و معادلهای فارسی روان آن شامل دانش پذیرا، علم دریافتشده از خارج و علم ارتسامی است.
در قرآن
خودِ ترکیب «علم انفعالی» به صورت مستقیم در قرآن نیامده است؛ اما از نظر مفهومی، آیاتی که به تهی بودن ذهن انسان در بدو تولد و سپس کسب دانش از محیط اشاره دارند (مانند آیه ۷۸ سوره نحل)، مصداق این نوع علمِ اکتسابی و اثرپذیر هستند.
جمعبندی و توضیح کامل علم انفعالی
علم انفعالی یکی از اصطلاحات کلیدی در معرفتشناسی و فلسفه اسلامی است که در مقابل «علم فعلی» قرار میگیرد. به زبان ساده، علم فعلی یعنی دانستن برای ساختن و خلق کردن (مانند علم مهندس به نقشهای که میکشد)، اما علم انفعالی یعنی دانستن برای شناختنِ آنچه از قبل در جهان بیرون ساخته شده و وجود دارد. ذهن انسان در مواجهه با جهان، مانند یک آینه یا دوربین عکاسی عمل میکند و صرفاً تصویر واقعیتهای بیرونی را در خود منعکس و ثبت مینماید.
این واژه مرکب از دو بخش عربی است؛ «علم» از ریشه (ع-ل-م) به معنی دانستن و «انفعالی» از باب انفعال از ریشه (ف-ع-ل) به معنی اثرپذیری و پذیرا شدن. در این نوع شناخت، پدیدههای خارجی علت به وجود آمدن دانش در ذهن ما هستند و حواس پنجگانه نقش ابزارهای اولیه این انتقال را ایفا میکنند.