یعنی چه
زرنیخ اصفر به یک مادهٔ معدنی و کانی طبیعی بسیار سمی گفته میشود که از ترکیب سولفید آرسنیک ($As_2S_3$) تشکیل شده است. این ماده ظاهری به رنگ زرد تا زرد طلایی دارد و در گذشته در نگارگری به عنوان رنگدانه، در طب سنتی، کیمیاگری و همچنین به عنوان سم (مرگموش) استفاده میشده است. امروزه نیز همراه با آهک در پودرهای موبر (نوره یا واجبی) کاربرد دارد.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب وصفی به صورت [zar-nīkh-e as-far] است که از دو واژهٔ «زرنیخ» (فارسی) و «اصفر» (عربی به معنی زرد) تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ به راهنمای «زرنیخ زرد»، «سولفور آرسنیک» یا «کانی زرد سم موش»، واژهٔ ۹ حرفی «زرنیخ اصفر» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی به این کانی Orpiment میگویند که از واژه لاتین auripigmentum (به معنی رنگدانه طلایی) گرفته شده است.
به ترکی
در زبان ترکی واژهٔ زيرنيك (Zırnık) مستقیماً از واژه فارسی زرنیخ وام گرفته شده و به این ماده اشاره دارد.
به فارسی
معادلهای اصیل و رایج فارسی و دگرنامهای آن شامل «زرنیخ زرد»، «زر زرد» (در متون کهن) و «هرتال» (وامواژه از هندی) است. واژهٔ زرنیخ خود ریشه در زبانهای ایران باستان (پهلوی: zarnīk، اوستایی: zaranyā) دارد و همریشه با واژه «زر» یا همان طلا است که به خاطر رنگ درخشانش به آن اطلاق میشد.
نماد چیست
در دانش کیمیاگری باستان، زرنیخ اصفر به دلیل رنگ درخشان و طلاییاش نماد عنصر خورشید، طلا و «اراده برای ساخت طلا و تحول فلزات» بود. با این حال، در فرهنگ عامه به دلیل سمیت فوقالعاده شدید، به عنوان نماد «سم مهلک، خیانت پنهان، توطئه و مرگ» شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل زرنیخ اصفر
زرنیخ اصفر کانی طبیعی و درخشانی به رنگ زرد طلایی است که از ترکیب گوگرد و آرسنیک به دست میآید. واژهٔ «زرنیخ» ریشه در ایران باستان و زبان پهلوی دارد و به دلیل شباهت ظاهری فراوانش به طلا، با واژهٔ «زر» همریشه است؛ افزودن صفت عربی «اصفر» به معنای زرد نیز تأکیدی بر رنگ خاص این کانی سمی است.
این ماده در طول تاریخ کاربردهای چندگانهای داشته است؛ از یک سو در هنرهای سنتی و نگارگری به عنوان یک رنگدانه باارزش و درخشان استفاده میشد و در کیمیاگری نمادی از تلاش برای دستیابی به طلا بود، و از سوی دیگر به عنوان یک سم بسیار قوی (مرگموش) در جامعه شناخته میشد. امروزه اصلیترین کاربرد سنتی باقیمانده از آن، استفاده در ترکیب پودرهای موبر نظیر نوره است.