یعنی چه
این واژه دو معنای متمایز دارد: در کاربرد امروزی به پارههای تیز، برنده و پرتابشده از انفجار بمب، خمپاره و گلوله (Tarkeš) گفته میشود که از ریشه فعل ترکیدن است. در کاربرد کلاسیک و قدیمی، دگرگونشدهٔ واژه «تیرکش» (Tarkaš) به معنی ظرف، کیسه یا جعبهای از جنس چرم یا چوب است که جنگاوران تیرهای کمان را در آن قرار داده و به پهلو یا کمر میبستند.
تلفظ
تلفظ این واژه بسته به معنای آن متفاوت است؛ در معنای قطعات انفجاری به صورت تَ رَ کِ ش (Tarkeš) و در معنای کهنِ تیردان به صورت تَر کَ ش (Tarkaš) خوانده میشود.
در جدول
در مسابقات و جداول کلمات متقاطع، این واژه معمولاً به عنوان پاسخ برای راهنماهای 'تیردان'، 'جای تیر کمان' یا 'پارهگلوله انفجاری' به کار میرود و دقیقاً ۴ حرف دارد.
به انگلیسی
برای مفهوم جنگی و پارههای انفجار از واژه Shrapnel یا Shell fragment استفاده میشود و برای اشاره به ظرف کهنِ تیر کمان، واژه Quiver معادل دقیق آن است.
به عربی
در زبان عربی معاصر به برادهها و پارههای حاصل از انفجار بمب 'شظیة' (با مکسرِ شظایا) میگویند. در متون قدیمی و کلاسیک، معادل تیردان واژههایی نظیر 'جعبة' یا 'کنانة' هستند.
نماد چیست
در ادبیات کلاسیک، اصطلاح «آخرین تیر ترکش» نمادی از آخرین چاره، راهکار یا دارایی باقیمانده برای مقابله با یک مشکل بزرگ است. در ادبیات معاصر و گفتار سیاسی-اقتصادی، این کلمه به عنوان نمادی برای 'آسیبهای جانبی و پراکندهٔ یک بحران' به کار میرود؛ مانند عبارت «ترکشهای اقتصادی یک تصمیم» که به پیامدهای منفی و ناخواسته آن اشاره دارد.
جمعبندی و توضیح کامل ترکش
واژه «ترکش» نمونهای جالب از تکامل و همنویسی در زبان فارسی است که دو هویت مستقل دارد. در حالت اول، واژهای کاملاً اصیل و کلاسیک (تَركَش) است که از ترکیب «تیر + کِش» ساخته شده و به معنی ظرف نگهداری تیر کمان در میدان جنگ بوده است؛ واژهای چنان کهن که حتی به زبانهای اروپایی سفر کرده و ریشه واژگانی چون Carquois در فرانسوی شده است.
در حالت دوم، واژهای مدرنتر (تَرَکِش) است که از بُن مضارع فعل «ترکیدن» به همراه پسوند اسمساز «ـِـش» حاصل شده و به پارههای تیز و پرتابی ناشی از انفجار ادوات جنگی اشاره دارد. این واژه امروزه علاوه بر کاربرد نظامی، در ادبیات روزمره برای توصیف آسیبهای ناگهانی، فرعی و پراکندهٔ یک رویداد یا بحران به کار میرود.