یعنی چه
در علم تجوید و آواشناسی قرآن، مخرج شفتان به معنای موضع و محل خروج صداها و حروف از اندام لبها است. این موضع یکی از ۵ مخرج اصلی اصوات به شمار میرود و شامل دو بخش فرعی است: یکی اتصال لب پایین با دندانهای بالا برای تلفظ حرف «ف» و دیگری عملکرد دو لب با یکدیگر برای تولید حروف «ب»، «م» و «و» که در اصطلاح به آنها حروف شَفَوی یا لبی میگویند.
تلفظ
واژه مخرج با فتح مِیم و سکون خاء و فتح رَء تلفظ میشود. کلمه شفتان نیز با فتح شین و فتح فاء خوانده میشود که در زبان عربی نشانه تثنیه (دو لب) است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ دقیق این عبارت خودِ «مخرج شفتان» با ۹ حرف است. همچنین به عنوان اصطلاح جایگزین از حروف شَفَوی یا مخرج لبها نیز استفاده میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی و مباحث آواشناسی ساختاری، برای توصیف این مخرج از واژگان تخصصی مربوط به اندام لب استفاده میشود.
به عربی
در منابع اصلی تجوید فصیح عربی، این اصطلاح بیشتر به صورت ترکیب ثانویه مخرج الشفتین به کار میرود.
به فارسی
برگردان ساده و روان این اصطلاح تخصصی در زبان فارسی «محل خروج لبها» یا «موضع لبی تلفظ کلمات» است که به نقش لب در گفتار اشاره دارد.
نماد چیست
این اصطلاح در آواشناسی نماد حروف چهارگانه لبی (ب، م، و، ف) است و در متون کهن بلاغی یا ادبی، به عنوان نمادی از آغاز کلام، گشوده شدن دهان برای سخن و ابزار بیانی انسان شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل مخرج شفتان
اصطلاح «مخرج شفتان» یکی از مفاهیم کلیدی و تخصصی در علم تجوید، قرائت قرآن و آواشناسی زبان عربی است. کلمه شفتان در عربی به معنی «دو لب» است و این مخرج دقیقاً به بخشی از دهان اشاره دارد که صداها با درگیر شدن لبها تولید میشوند. این موضع خود به دو بخش فرعی تقسیم میشود: یکی بطن الشفه (گودی لب پایین همراه با دندانهای پیشین بالا) و دیگری بینالشفتین (فضای میان دو لب).
از این مخرج مهم، چهار حرف معروف «ب»، «م»، «و» (غیرمدی) و «ف» خارج میشوند که در اصطلاح آواشناسی به آنها حروف شفوی یا لبی میگویند. هر یک از این حروف با مکانیسم خاصی از لبها ادا میشوند؛ برای مثال حرف ب با انطباق محکم لبها و حرف م با انطباق نرمتر همراه با ارتعاش بینی تولید میگردد. خود این اصطلاح ترکیبی در متن قرآن نیامده است، اما ریشه کلمه یعنی «شفتین» در آیه ۸ سوره مبارکه بلد به کار رفته است.