یعنی چه
شمایلسازی به هنر، حرفه یا عمل کشیدن و نقاشی کردن پرتره و تصویر از بزرگان، اولیا، اکابر دینی و شخصیتهای مقدس (مانند پیامبران و ائمه) یا ترسیم صحنههای مذهبی گفته میشود. در سنتهای قدیمیتر، به دکان، کارگاه یا مغازه فردی که اینگونه تصاویر را خلق میکرد نیز شمایلسازی میگفتند.
تلفظ
تلفظ صحیح این واژه به صورت «شَ مایِ لْ سا زی» (šamāʾil-sāzi) است.
در جدول
در مسابقات و جداول کلمات متقاطع، پاسخ این واژه بر اساس تعداد حروف «شمایل سازی» (با ۹ حرف) یا «شمایلنگاری» و «تمثالکشی» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به سیاق متن، از واژه کلیدی Iconography برای جنبههای تحلیلی و از کلماتی مانند Religious Icon Making برای جنبه ساخت و تولید تصویر استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی مدرن برای این مفهوم هنری از عبارات «رسم الأيقونات» یا «التصوير الديني» استفاده میکنند.
به فارسی
معادلهای اصیل و رایج فارسی این اصطلاح شامل واژگانی چون تصویرگری مذهبی، نقاشی دینی، تمثالنگاری، صورتگری دینی و پرترهنگاری مذهبی است.
نماد چیست
در هنر سنتی و مذهبی، شمایلسازی نمادی از تجلی امر قدسی و ماوراءالطبیعه در قالب فرم و صورت ملموس است. این هنر به عنوان واسطهای بصری برای ارتباط حسی و روحی توده مردم با مقدسین به کار میرود و المانهایی مانند هاله نور دور سر در این آثار، نماد پاکی، عصمت و قداست الهی است.
جمعبندی و توضیح کامل شمایل سازی
شمایلسازی یک اصطلاح مرکب در زبان و هنر فارسی است که از ترکیب «شمایل» (به معنی چهره و صورت در مجاز فارسی) و «سازی» تشکیل شده است. این اصطلاح بهطور ویژه به هنر و عمل ترسیم و نقاشی چهرهها و مصایب اولیای دین، پیامبران و شخصیتهای مقدس مذهبی اشاره دارد که نمونههای بارز آن را میتوان در پردهخوانی، تعزیه و هنرهای عاشورایی در سنت شیعی مشاهده کرد.
از منظر ریشهشناسی، واژه شمایل در اصل از «شَمائِل» عربی به معنای خصلتها و صفات ظاهری و اخلاقی گرفته شده، اما در زبان فارسی معنای آن توسعه یافته و به تصویر و صورت اطلاق گردیده است. در فرهنگ اسلامی، شمایلسازی همواره با نوعی حساسیت فقهی پیرامون منع بتپرستی یا تصویرگری همراه بوده، با این حال در هنرهای عامیانه و روایی به عنوان ابزاری قدرتمند جهت آموزش و انتقال مفاهیم دینی به توده مردم ایفای نقش کرده است.
مفهوم مقابل این واژه «شمایلشکنی» (Iconoclasm) است که به معنای مخالفت شدید یا نابودی تصاویر مذهبی است. امروزه این هنر سنتی جای خود را به تحلیلهای تخصصی هنر مذهبی داده و در ابعاد بینالمللی با واژه آیکونوگرافی همپوشانی معنایی نزدیکی دارد.