یعنی چه
در علم منطق، قیاس ذو حدین نوعی استدلال است که در آن فرض میشود وضعیت میان دو حالت (قضیه منفصله) دایر است و نشان داده میشود که در هر دو صورت، نتیجه یکسان و معمولاً ناخوشایندی حاصل میشود؛ وضعیتی که شخص در برابر دو راهی قرار میگیرد که راه فراری از نتیجه آن ندارد.
در جدول
پاسخ متداول برای این مفهوم در حل جدول کلمات متقاطع، «قیاس ذو حدین» با ۱۰ حرف است. کلماتی مثل ذوالحدین، دوراهی، یا قیاس ذوالقرنین نیز به عنوان گزینههای جانبی کاربرد دارند.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Dilemma برای بیان دوراهی یا تنگنا به کار میرود و در ساختار منطق صوری و مغالطات نیز کاربرد دقیق دارد.
به عربی
این اصطلاح از منطق اسلامی برگرفته شده و به طور مستقیم در زبان عربی به همین صورت یا به صورت قیاس ذوالقرنین استعمال میشود.
به فارسی
در برگردانهای فارسی و متون معاصر منطقی، معادلهایی چون «برهان دوشقی»، «استدلال دوحدی» و در کاربردهای عمومیتر واژههای «دوراهی» یا «تنگنا» برای انتقال مفهوم آن استفاده میشوند.
در قرآن
عبارت فنی و اصطلاح صوری «قیاس ذو حدین» در متن قرآن کریم به کار نرفته است. با این حال، شبیه به این ساختار استدلالی و محاجههای منطقی (مانند نفی شریک برای خداوند از طریق رد یکی از دو احتمال و تثبیت دیگری) در برخی گفتگوهای قرآنی دیده میشود.
نماد چیست
در منطق نمادین و مدرن، ساختار قیاس ذو حدین سازنده را با فرمول $$(p \lor q) \land (p \to r) \land (q \to r) \vdash r$$ نمایش میدهند که نشان میدهد با فرض صحت یکی از دو گزاره $p$ یا $q$، و اینکه هر دو به نتیجه $r$ میرسند، در نهایت $r$ اثبات میشود.
جمعبندی و توضیح کامل قیاس ذو حدین
قیاس ذو حدین یکی از ابزارهای پیچیده و کارآمد در علم منطق کلاسیک و جدید است. ریشه این اصطلاح از زبان عربی به معنای «سنجش یا استدلالی که دو طرف یا دو حد دارد» گرفته شده و ساختار کلی آن بر پایه قیاس استثنایی منفصل استوار است؛ به طوری که مخاطب را در برابر دو گزینهی متقابل قرار میدهد که انتخاب هر کدام از آنها به یک نتیجهی واحد (و معمولاً اجتنابناپذیر یا ناخوشایند) منجر میشود.
این مفهوم در فرهنگ عمومی و زبان انگلیسی با واژه Dilemma یا همان دوراهی قرابت معنایی بالایی دارد. در صورتی که در چیدن این قیاس، حالتهای محتمل دیگر نادیده گرفته شوند، استدلال دچار انحراف شده و اصطلاحاً «مغالطه دوگانه جعلی» شکل میگیرد که با اثبات وجود گزینههای سوم یا اصطلاحاً عبور از میان شاخهای قیاس، ابطال میگردد.