یعنی چه
واژه «مترس» سه کاربرد و معنای کاملاً متفاوت دارد: ۱. در حالت فعلی، فعل نهی از مصدر ترسیدن و به معنای «نترس و بیم مدار» است. ۲. در زبان کهن فارسی به معنای مترسک مزرعه (داهول)، چوب و مانع بزرگ پشت در برای امنیت، و کنگره قلعه به کار میرفته است. ۳. در حالت عامیانه و وامواژه قدیمی، به معنی معشوقه یا زنی است که با مردی رابطه خارج از ازدواج دارد.
ریشه
در حالت فعلی و اسم کهن (پشتبند در و مترسک)، واژهای کاملاً فارسی و مشتق از ریشه هندواروپایی و پهلوی «ترسیدن» است؛ حتی در منابع عربی ذکر شده که واژه «متراس» معربِ همین مترس فارسی است (به این معنی که با وجود این چوب، دیگر نترس). اما در معنای معشوقه، ریشه در واژه فرانسوی Maîtresse دارد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این واژه بسته به طراح سوال میتواند به عنوان معادل «نترس»، «مترسک»، «چوب پشت در» یا «معشوقه» هدایت شود.
به انگلیسی
بسته به ریشه و کاربرد کلمه، معادلهای انگلیسی آن کاملاً متفاوت از یکدیگر هستند.
به عربی
در ترجمههای کهن قرآن کریم، واژه مَتَرس بارها به عنوان معادل دقیق عبارت «لا تخف» به کار رفته است.
به ترکی
جالب اینجاست که واژه عاریهای فرانسوی در زبان ترکی استانبولی نیز دقیقاً به صورت Metres تلفظ و نگاشته میشود.
به فارسی
برگردانهای دقیق فارسی این کلمه در بخشهای مختلف شامل «خوف مکن»، «آدمک پوشالی مزارع» و «چوب کلفت پشت در خانه» است.
نماد چیست
مترس (در معنای مترسک) در ادبیات و فرهنگ عامه نماد بارز انسانها یا قدرتهای پوشالی است که ظاهری هولناک دارند اما درونشان از پوشال پر شده و هیچ اختیار یا قدرت واقعی از خود ندارند. در معنای سنگر و پشتبند قدیمی نیز نمادی از دفاع و حفاظت است.
معنی انگلیسی/خارجی
تلفظ «مِترِس» با ریشه فرانسوی (Maîtresse) یک واژه کاملاً بیگانه است که در دهههای گذشته وارد زبان عامیانه فارسی شد. این واژه به زنی اطلاق میشود که با مردی متاهل رابطه پنهانی یا موازی دارد. این معنا هیچ ارتباطی به ریشه فارسی «ترسیدن» یا «مترسک» ندارد و صرفاً یک تشابه اسمی و فونتیک است.
جمعبندی و توضیح کامل مترس
واژه «مترس» یکی از نمونههای جالب در زبان فارسی است که به صورت همنویسه اما با چند تلفظ و ریشه کاملاً مجزا شناخته میشود. در حالت اول، یک فعل نهی اصیل ایرانی از مصدر ترسیدن است (مَتَرس) که در متون کهن و ترجمههای قرآن به جای «نترس» نشسته است. در حالت دوم، اسم کهن فارسی است که به مترسک مزارع یا چوبِ حفاظتی پشت درهای قدیمی (متراس) اشاره دارد و امنیتبخش خانه بوده است.
از سوی دیگر، با تلفظی متفاوت (مِترِس)، این کلمه یک وامواژه فرانسوی محسوب میشود که وارد ادبیات عامیانه و اجتماعی شده و به معنای معشوقه یا زنی خارج از چارچوب ازدواج است. بنابراین، برای درک معنای دقیق این کلمه در جدول یا متن، باید حتماً به بافتار جملات، اعرابگذاری و زمینه کاربرد آن توجه کرد.