یعنی چه
در فلسفه و کلام اسلامی، علم فعلی به نوعی از آگاهی و علم گفته میشود که در آن، علمِ عالم منشأ و علتِ پیدایش و تحققِ معلوم در خارج است. به عبارت دیگر، فاعل ابتدا صورت چیزی را اراده میکند و سپس بر اساس آن، واقعیت خارجی خلق میشود؛ مانند علم خداوند به مخلوقات که عینِ وجودِ آنها در خارج است. این مفهوم دقیقاً در مقابل علم انفعالی قرار میگیرد که در آن ذهن انسان از پدیدههای خارجی اثر میپذیرد و الگوبرداری میکند.
تلفظ
این اصطلاح از دو واژهٔ عربی «عِلم» (به کسر عین و سکون لام) و «فِعلی» (به کسر فاء و سکون عین) تشکیل شده است.
در جدول
در مسابقات جدول کلمات متقاطع، پاسخ این اصطلاح فلسفی ۷ حرفی، خودِ عبارت «علم فعلی» است.
به انگلیسی
در متون فلسفی معاصر، برای متمایز کردن این مفهوم از علم انفعالی (Passive Knowledge)، از این اصطلاحات استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح ریشه در فلسفه و کلام اسلامی دارد و در متون اصلی عربی به همین صورت به کار رفته است.
در قرآن
عبارت ترکیبی «علم فعلی» به صورت یک اصطلاح صریح در متن قرآن کریم نیامده است؛ اما بنا بر تفسیر مفسرانی چون علامه طباطبایی در المیزان، آیاتی که تعابیری مانند «لِیَعْلَمَ اللَّه» (تا خدا در عمل مشخص کند و بداند) دارند، به مقامِ علم فعلی و تحقق عینی امور در خارج اشاره میکنند.
نماد چیست
این واژه یک مفهوم انتزاعی و تخصصی در حوزهٔ حکمت است و نماد بصری یا سمبل استاندارد و شناختهشدهای در فرهنگ عامه ندارد؛ با این حال، در ادبیات عرفانی گاهی به عنوان نمادی از نور، حضور مستقیم یا فیضِ منبعث از ذات الهی تعبیر میشود.
جمعبندی و توضیح کامل علم فعلی
علم فعلی یکی از اصطلاحات کلیدی و بنیادین در فلسفه و کلام اسلامی (بهویژه در مباحث مربوط به علم الهی و خداشناسی) است. برخلاف علم انسان که از جهان خارج الگوبرداری میکند و معلولِ واقعیتهای بیرونی است (علم انفعالی)، علم فعلی خود علت و سرچشمهٔ پیدایشِ معلوم در جهان خارج به شمار میرود. به زبان ساده، در این مرتبه از آگاهی، دانستن و ارادهٔ فاعل، مستقیماً به خلق و تحققِ عینیِ پدیدهها منجر میشود.
در حوزهٔ صفات باریتعالی، علم فعلی به مرتبهای از علم خداوند اطلاق میشود که عینِ خودِ مخلوقات در ظرفِ تحقق و پیدایش آنها در جهان مادی است. این اصطلاح اگرچه ریشه در زبان عربی دارد و به صورت صریح در قرآن نیامده، اما زیربنای تفسیری بسیاری از آیات مربوط به آشکار شدن اعمال انسانهاست و تفاوت عمیق میان آگاهی آفریدگار و آفریده را تبیین میکند.