یعنی چه
عبارت «حض بصر» از نظر لغوی یک اشتباه املایی و نگارشی رایج است. در حقیقت، دو ترکیب مجزا با تلفظهای مشابه اما معانی کاملاً متفاوت وجود دارد: یکی «حظ بصر» به معنی بهرهمندی چشم و لذت بردن از تماشای زیباییها، و دیگری «غض بصر» که اصطلاحی اخلاقی و فقهی به معنی فرو انداختن چشم و مهار کردن نگاه است. واژه «حض» در عربی به معنی برانگیختن است و ترکیب آن با بصر در فارسی معنای محصلی ندارد.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت حَضْبَصَر یا حَظْبَصَر [ḥaz-e baṣar] خوانده میشود.
در جدول
در جدول کلمات متقاطع، این عبارت دقیقاً ۵ حرف دارد و معمولاً به عنوان صورت اشتباه اما رایج یا برای اشاره به حظ بصر و غض بصر استفاده میشود.
به انگلیسی
بسته به اینکه منظور شکل درست واژه یعنی حظّ بصر (Aesthetic contemplation) باشد یا غضّ بصر (Restraining one's eyes)، معادلهای انگلیسی متفاوت خواهند بود.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح اصلی و صحیح بر اساس معنا شکل میگیرد؛ الاستمتاع البصري برای لذت چشم و غضّ البصر برای کنترل چشم.
به فارسی
برگردان دقیق فارسی این عبارتِ غلط، به ریشه مقصود بستگی دارد؛ اگر منظور حظ بصر باشد معادل آن «بهرهمندی چشم و لذت تماشا» است و اگر غض بصر باشد معادل آن «چشمپوشی، نگاهداشت چشم و پاکدامنی» است.
در قرآن
ترکیب «حض بصر» یا «حظ بصر» در قرآن وجود ندارد. اما شکل صحیح اصطلاح مذهبی آن یعنی «غض بصر» به صورت صریح در آیات ۳۰ و ۳۱ سوره مبارکه نور به صورت فعل «یَغُضّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ» برای مومنان آمده است که به معنای فروکاستن نگاه از گناه و نامحرم است.
جمعبندی و توضیح کامل حض بصر
عبارت «حض بصر» یک غلط املایی مشهور است که ریشه در تشابه صوتی حروف «ظ»، «ض» و «ز» در زبان فارسی دارد. کاربران معمولاً هنگام جستجو یا نگارش این عبارت، یکی از دو مفهوم کاملاً متضادِ «حظ بصر» یا «غض بصر» را مد نظر دارند که به دلیل عدم آشنایی با املای دقیق عربی، آن را به این صورت مینویسند.
اگر هدف از این عبارت، اشاره به لذت بردن از تماشای یک منظره زیبا، اثر هنری، خط خوش یا هر امر زیباییشناختی باشد، املای صحیح آن «حظ بصر» (با حرف ظ) است که از حظ به معنی بهره و نصیب میآید. در مقابل، اگر مقصود از آن اصطلاح دینی و اخلاقی مرتبط با کنترل چشم، چشمپوشی از گناه و نگاه نکردن به نامحرم باشد، املای درست آن «غض بصر» (با حروف غ و ض) است که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است.