یعنی چه
در لغت، «ربیب» به معنای فرزندخوانده، ناپسری یا کسی است که در دامن دیگری پرورش یافته باشد و «الدوله» به حکومت اشاره دارد. در اصطلاح، این ترکیب به معنای کسی است که تحت حمایت، تربیت و عنایت ساختار حاکمیت و دولت رشد کرده است. در تاریخ اسلام، این عبارت به عنوان یک لقب رسمی دیوانی و سیاسی (مانند لقب ابومنصور حسین بن محمد، وزیر عهد عباسی) کاربرد داشته است.
تلفظ
تلفظ صحیح این ترکیب به صورت «رَبیبُ الدَّوْلَه» است که در زبان فارسی با ضمهٔ حرف ب (ربیبِ دولت) و سکون روی واو خوانده میشود.
به انگلیسی
در متون تاریخی و آکادمیک غربی، این لقب اغلب به صورت رونویسی لاتین (Rabib al-Dawla) ذکر میشود، اما از نظر معنایی معادل فردی است که تحت حمایت کامل و بورس حاکمیت قرار دارد.
به عربی
این اصطلاح ریشه در زبان عربی دارد و از ترکیب دو واژهٔ «ربیب» (به معنی پرورده) و «الدولة» تشکیل شده است که عینا در متون عربی به عنوان لقب رجال سیاسی استفاده میشده است.
به فارسی
معادلهای روان فارسی این ترکیب شامل عباراتی چون «پروردهٔ دولت»، «تحت حمایت حکومت» و در ساختارهای اداری قدیمی «سوگلی یا منسوب به دربار» است.
در قرآن
ترکیب «ربیبالدوله» در قرآن کریم وجود ندارد. با این حال، شکل مؤنث واژهٔ ربیب یعنی «رَبائِب» (جمع رَبیبة به معنای دخترِ همسر از شوهر قبلی) یکبار در آیه ۲۳ سوره نساء برای تبیین محارم آورده شده است. همچنین ریشه اصلی آن (ر ب ب) در قالب واژه «رَب» به کرات در قرآن استعمال شده است.
نماد چیست
این عبارت از نظر مفهوم نمادین، نشاندهنده وابستگی تام یک شخص به بدنه قدرت، رشد در بسترهای طبقه حاکم و برخورداری از حمایتهای ویژه ملوکانه و دولتی در تحلیلهای ساختار سیاسی قدیم است.
جمعبندی و توضیح کامل ربیب الدوله
واژه «ربیبالدوله» یک اصطلاح قاموسی مستقل یا لغت اصیل فارسی نیست، بلکه ترکیبی عربی-فارسی است که از دو جزء «ربیب» (به معنای ناپسری، فرزندخوانده یا فرد پرورشیافته) و «الدوله» (به معنای دولت و حکومت) ساخته شده است. این عبارت در معنای لغوی خود به کسی اشاره دارد که در دامن حاکمیت تربیت شده و رشد یافته است.
در بستر تاریخ و اصطلاحات دیوانی، ربیبالدوله به عنوان یک لقب رسمی و تشریفاتی برای رجال، وزرا و صاحبمنصبان به کار میرفته است؛ برای نمونه در دوران خلافت عباسیان، ابومنصور حسین بن محمد که به مقام وزارت رسید، به این لقب مشهور بود. بنابراین کاربرد آن بیشتر در حوزه اعلام تاریخی و القاب سیاسی عهد قاجار، سلجوقی و عباسی است.