یعنی چه
این عبارت یک توصیف یا چیستان قرآنی است و به سورهای اشاره دارد که برخلاف سایر سورههای قرآن (که یا یک بسمالله در آغاز دارند یا مانند سوره توبه بدون بسمالله هستند)، دو بار این ذکر شریف را در خود جای داده است. این ویژگی منحصربهفرد تنها متعلق به سوره نمل (بیست و هفتمین سوره قرآن) است.
تلفظ
تلفظ روان این عبارت به صورت «سُورهای با دُو بِسْمِاللّٰه» است که آواشناسی آن بر اساس کلمات فارسی و ترکیب عربی «بسمالله» صورت میگیرد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، اگر پرسش به صورت طولانی مطرح شود و طراح تعداد حروف بالایی (۱۷ حرف) را بخواهد، خود عبارت «سوره ای با دو بسم الله» مد نظر است. در غیر این صورت، پاسخ اصلی و کوتاه آن کلمه «نمل» یا «سوره نمل» خواهد بود.
به انگلیسی
در منابع انگلیسیزبان و مطالعات قرآنی به زبان انگلیسی، برای اشاره به این ویژگی از اصطلاح «Basmalah» (به معنای ذکر بسمالله) استفاده میشود و سوره نمل را با این خصوصیت توصیف میکنند.
در قرآن
در متن قرآن کریم، تمام سورهها (به جز سوره توبه) با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز میشوند. سوره نمل علاوه بر این که در آیه نخست خود دارای این ذکر است، در آیه ۳۰ نیز بار دیگر آن را تکرار میکند. این آیه مربوط به متن نامه حضرت سلیمان به بلقیس (ملکه سبا) است که با این عبارت آغاز میشود: «إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ».
نماد چیست
این ویژگی در فرهنگ و تفاسیر اسلامی نماد «جبران و تعادل عددی» است؛ چرا که وجود این بسماللهِ اضافی، نبودِ آن را در آغاز سوره توبه جبران کرده و مجموع تعداد بسماللههای قرآن را با تعداد کل سورهها (۱۱۴) برابر میسازد. همچنین در وجهی دیگر، نماد شروع یک دعوت و دیپلماسی صلحآمیز، مقتدرانه و آمیخته با رحمت الهی در داستانهای قرآنی است.
جمعبندی و توضیح کامل سوره ای با دو بسم الله
عبارت «سورهای با دو بسمالله» یک گزاره معرفتی و از جمله چیستانهای مشهور در علوم قرآنی است که به طور خاص به سوره نمل (سوره ۲۷ قرآن) اشاره دارد. علت این نامگذاری، ساختار منحصربهفرد این سوره در تکرار ذکر «بسم الله الرحمن الرحیم» است. یکبار این عبارت طبق روال مرسوم در آیه آغازین سوره قرار گرفته و بار دوم در آیه ۳۰، یعنی در متن نامهای که حضرت سلیمان (ع) برای دعوت ملکه سبا به توحید نگاشته، ذکر شده است.
از نظر معناشناسی و ساختار ریاضی قرآن، این تکرار بیهوده نیست و یک هندسه دقیق را ایجاد میکند. از آنجا که سوره توبه بدون بسمالله آغاز میشود، سوره نمل با داشتن یک بسماللهِ اضافه در متن خود، این کمبود را جبران کرده است تا در نهایت، تعداد کل بسماللههای موجود در کتاب آسمانی دقیقاً ۱۱۴ عدد، یعنی برابر با تعداد تمام سورههای قرآن باقی بماند.
این عبارت در فرهنگ عامه و طراحان جدول نیز کاربرد زیادی دارد و به عنوان یک سؤال اطلاعات عمومی مذهبی شناخته میشود. شناخت این ویژگی به درک بهتر داستانهای قرآنی، به ویژه سرگذشت حضرت سلیمان و بلقیس، و همچنین ظرافتهای ساختاری متن قرآن کمک شایانی میکند.