یعنی چه
این اصطلاح تاریخی به ماجرایی در آخرین روزهای حیات پیامبر اسلام (ص) اشاره دارد که در آن ایشان برای پیشگیری از گمراهی امت، درخواست قلم و کاغذی برای نوشتن مکتوبی مهم کردند؛ اما به دلیل مخالفت و نزاع برخی حاضران، این وصیت مکتوب ناتمام ماند. این رویداد در منابع اسلامی به «حدیث قرطاس» یا «مصیبت روز پنجشنبه» نیز معروف است.
تلفظ
تلفظ این عبارت ترکیبی به صورت [mājarā-ye davāt va qalam] است. واژه ماجرا (مٰاجَریٰ)، دوات (دَوات) به معنی مرکبدان و قلم (قَلَم) به معنی ابزار نگارش است.
در جدول
در طرح سوالات جدولهای متقاطع مذهبی و تاریخی، این واقعه معمولاً با عناوینی چون حدیث قرطاس یا مصیبت روز پنجشنبه نیز شناخته میشود که پاسخ دقیق کلمهای آن ۱۴ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و ترجمههای تاریخ اسلام، این رویداد بیشتر با عبارات فوق شناخته میشود که به ابزار مکتوبسازی و زمان وقوع اشاره دارند.
به فارسی
در زبان فارسی این ترکیب به عنوان یک اصطلاح خاص تاریخی برای اشاره به همان واقعهٔ خطیر مکتوب نشدن وصیت پیامبر (ص) به کار میرود و برگردان یا برابری مجزا در نثر معاصر غیر از مفاهیم توصیفی مانند «داستان قلم و کاغذ» ندارد.
در قرآن
کل این ترکیب اصطلاحی در قرآن کریم وجود ندارد؛ اما تکواژههای آن مانند «قلم» در سوره قلم (ن والقلم) و سوره علق، و کلمه «قرطاس» (به معنی کاغذ) در آیات ۷ و ۹۲ سوره انعام به کار رفتهاند.
نماد چیست
این ماجرا در دیدگاه تشیع نماد بارز مظلومیت پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) و سرآغاز اختلافات در مسیر جانشینی پس از ایشان است. به طور کلی، قلم و دوات در این ترکیب نماد تلاش برای تثبیت دانش، انتقال پیام نهایی و ثبت مکتوب حقیقت هستند.
جمعبندی و توضیح کامل ماجرای دوات و قلم
«ماجرای دوات و قلم» که در متون مذهبی به «حدیث قرطاس» یا «رزیة یوم الخميس» (مصیبت روز پنجشنبه) شهرت دارد، از مهمترین و بحثبرانگیزترین وقایع صدر اسلام در واپسین روزهای حیات پیامبر اکرم (ص) است. این رویداد زمانی رخ داد که رسول خدا در بستر بیماری خواهان ابزار نگارش شدند تا سندی بنویسند که امت هرگز گمراه نشود، اما این تقاضا با مخالفت برخی حاضران به سرانجام نرسید.
این اصطلاح تاریخی امروزه در ادبیات مذهبی و سیاسی اسلام جایگاه ویژهای دارد و در منابع معتبر هر دو مکتب تشیع و تسنن (مانند صحیح بخاری و مسلم) با جزئیات نقل شده است. بررسی این واقعه ابعاد گوناونی از تاریخ صدر اسلام، مسئله جانشینی و حرمت دستورات پیامبر را آشکار میسازد.
از منظر واژهشناسی، این عبارت ترکیبی کاملاً از کلمات با ریشه عربی وارد فارسی شده و در بازیهای فکری و جدول کلمات متقاطع به عنوان یک عبارت ۱۴ حرفی کاربرد دارد. مفاهیمی چون قلم، دوات و قرطاس در این بستر، فراتر از ابزارهای مادی نگارش، به نمادهایی برای مکتوبسازی حقایق دینی تبدیل شدهاند.