یعنی چه
در اصطلاح محاورهای و کنایی، به کسی میگویند که در گذشته از یک اتفاق، شخص یا رفتار صدمه و آسیب دیده است و اکنون با یادآوری آن تجربه، دچار ترس، احتیاط شدید یا عقبنشینی میشود. به عبارتی حساب کار دستش آمده و به راحتی اعتماد یا ریسک نمیکند.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «چَشم» (با فتحه چ و سکون ش) و «تَرسیدِه» (با فتحه ت و سکون ر) ساخته شده است که به صورت صفت مرکب کنایی خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند عبرتگرفته، زهرچشمخورده یا ترسان به عنوان پاسخ مد نظر قرار میگیرند. خود عبارت «چشم ترسیده» دقیقاً ۹ حرف دارد.
به انگلیسی
برای بیان حالت کنایی آن از اصطلاحات ضربالمثلی و برای توصیف فیزیکی نگاه هراسان از کلماتی مانند frightened eyes استفاده میشود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی هم معادل دقیق کنایی وجود دارد و هم ضربالمثل معروفی که کاملاً هممعنی با وضعیت فرد چشمترسیده است.
به فارسی
این عبارت در زبان فارسی به عنوان یک صفت مرکب کنایی کاربرد دارد و معادلهای نزدیک آن شامل زهرچشمخورده، دوراندیش (از روی ترس)، صدمهدیده و متنبه هستند که نشاندهنده تغییر رفتار فرد پس از یک شوک یا شکست است.
جمعبندی و توضیح کامل چشم ترسیده
عبارت «چشم ترسیده» در فرهنگ و زبان فارسی یک صفت مرکب کنایی بسیار کاربردی است. این اصطلاح برای توصیف فردی به کار میرود که به دلیل مواجهه با یک تجربه تلخ، شکست، یا آسیب در گذشته، اکنون در رفتارهای خود احتیاطی آمیخته با ترس پیشه کرده است. در واقع، این واژه بازتابدهنده همان مفهوم ضربالمثل معروف «آدم مارگزیده از ریسمان سیاه و سفید میترسد» است.
از نظر ساختار زبانی، این کلمه ترکیب واژگانی مستقلی در متون کلاسیک قدیمی یا قرآن ندارد، بلکه یک اصطلاح توصیفی و محاورهای جدید به شمار میرود که از ترکیب «چشم» (مجاز از نگاه و رویکرد) و «ترسیده» (صفت مفعولی) شکل گرفته است. در برگردانهای بینالمللی نیز دقیقاً معادلهایی با همین لحن کنایی (مانند فوت کردن ماست در ترکی یا ترس از تفنگ در انگلیسی) برای آن وجود دارد که نشاندهنده جهانشمول بودن این تجربه روانی در میان انسانهاست.