یعنی چه
مکتب بخارا اصطلاحی تخصصی در تاریخ هنر است که به یکی از سبکهای برجستهٔ نگارگری (مینیاتور) و خوشنویسی در دوره اسلامی اشاره دارد. این جریان هنری در سدهٔ دهم هجری (قرن ۱۶ میلادی) در شهر بخارا و تحت حمایت حکومت شیبانیان (ازبکان) اوج گرفت. شکلگیری این مکتب نتیجهٔ مهاجرت و انتقال هنرمندان مکتب هرات پس از فروپاشی تیموریان به بخارا بود که به آمیزش هنر ظریف هرات با سنتهای محلی ماوراءالنهر انجامید. از ویژگیهای بارز آن میتوان به استفاده از رنگهای غنی و بسیار درخشان، پیکرههای کوتاهقد، سادگی در طراحی بناها و تداوم سبک استاد کمالالدین بهزاد اشاره کرد.
تلفظ
این عبارت ترکیبی از دو واژهٔ «مَکتَب» (به کسر تاء در حالت مضاف) و «بُخارا» تشکیل شده است و به صورت کسر اضافه تلفظ میشود: [mak-tab-e bo-khā-rā].
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به طراحانی که «سبک نگارگری دوره شیبانیان»، «مکتب مینیاتور آسیای میانه» یا «جریان هنری قرن دهم در ماوراءالنهر» را با ۹ حرف میخواهند، عبارت «مکتب بخارا» پاسخ دقیق است.
به انگلیسی
در متون تخصصی تاریخ هنر و زبان انگلیسی، برای اشاره به این سبک هنری از عبارات فوق استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی واژهٔ «مدرسة» معادل مکتب فکری یا هنری است و «منمنمات» به نقاشیهای ریز و مینیاتور اطلاق میشود.
در قرآن
عبارت ترکیبی «مکتب بخارا» یک اصطلاح کاملاً هنری، تاریخی و جغرافیایی است و در متن قرآن وجود ندارد. اگرچه واژههای اصلی آن نیز در قرآن نیستند، اما ریشه و همخانوادههای واژهٔ مکتب (مانند کِتاب و کَتَبَ) به فراوانی در آیات قرآن به کار رفتهاند.
نماد چیست
در پهنهٔ تاریخ هنر، مکتب بخارا نماد بارز تداوم و زندهماندن سنن تصویری ایرانی–اسلامی در دوران پرفرازونشیب سیاسی است. این مکتب تجلیبخش پیوند فرهنگی میان هرات و ماوراءالنهر، سادگی در ترکیببندی در عین درخشندگی فوقالعادهٔ رنگها، و شکوفایی هنر مینیاتور در آسیای مرکزی محسوب میشود. شاهکارهایی نظیر نسخههای خطی بوستان سعدی و مخزنالاسرار نظامی که به دست هنرمند بزرگ این مکتب، «محمود مذهب»، آرایش یافتهاند، نمادهای عینی این جریان هستند.
جمعبندی و توضیح کامل مکتب بخارا
مکتب بخارا یکی از جریانهای فرعی اما بسیار تأثیرگذار در سیر تحول نگارگری ایرانی است که در قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) در پایتخت حکومت شیبانیان شکوفا شد. پایهریزی این مکتب زمانی رخ داد که با برافتادن تبار تیموریان در هرات، هنرمندان برجسته آن دیار به بخارا کوچ کردند یا کوچانده شدند. این مهاجرت به آمیختگی معیارهای زیباییشناختی مکتب هرات (بهویژه سنت کمالالدین بهزاد) با ویژگیهای بومی و محلی منطقه ماوراءالنهر انجامید.
از منظر زیباشناسی، آثار مکتب بخارا با رنگهای خالص، زنده و بسیار درخشان، کادربندیهای سادهتر نسبت به مکتب هرات و پیکرههایی با چهرههای گرد و قد نسبتاً کوتاه شناخته میشوند. هنرمندان این مکتب تمایل کمتری به نمایش جزئیات پیچیده معماری داشتند و در عوض بر خلوص رنگ و پویایی شخصیتها تمرکز میکردند. محمود مذهب و عبدالله نگارگر از نامدارترین استادانی هستند که نامشان با شاهکارهای خطی و تصویری این مکتب گره خورده است.