یعنی چه
در اصطلاح فقه و اصول، تقریر معصوم به این معنا است که فردی در محضر پیامبر (ص) یا امامان (ع) کار یا گفتاری را انجام دهد یا اعتقادی را ابراز کند، و معصوم با وجود علم به آن و داشتن توانایی و امکان نهی، سکوت کند. از آنجا که هدایت جامعه و جلوگیری از منکر بر معصوم واجب است، این سکوت و عدم مخالفت، نشاندهندهٔ امضا، تایید و مشروعیت شرعی آن رفتار تلقی میشود.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ عربی «تَقریر» (taqrīr) در باب تفعیل و «مَعصوم» (ma'sūm) در قالب اسم مفعول تشکیل شده است.
در جدول
در جدولهای متقاطع یا شرح در متن، این اصطلاح معمولاً با عناوینی چون «سنت تقریری»، «سکوت به نشانه تایید در فقه» یا «امضای غیرمستقیم پیامبر و امام» هدایت میشود. پاسخ اصلی آن ۱۰ حرف دارد.
به انگلیسی
در متون حقوقی و اسلامی انگلیسی، برای رساندن مفهوم تقریر از واژگانی چون tacit (ضمنی/سکوت) یا implied (تلویحی) در کنار approval یا endorsement (تایید و اصالتبخشی) استفاده میشود.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه در فقه و اصول اسلامی دارد و در منابع عربی به همین صورت یا تحت عنوان «الإمضاء» و «عدم الردع» (عدم بازداشتن) بررسی میشود.
در قرآن
ترکیب و اصطلاح تخصصی «تقریر معصوم» در متن قرآن مجید به چشم نمیخورد؛ چرا که این یک عبارت اصولی و تدوینشده در دورههای بعدی است. با این حال، مبنا و پشتوانهٔ شرعی آن به آیاتی برمیگردد که پیروی مطلق از سنت و فرامین پیامبر را واجب کردهاند؛ مانند آیه ۷ سوره حشر که میفرماید: «وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» (هر چه را رسول برای شما آورد بگیرید و از آنچه نهی کرد خودداری کنید). سکوت معصوم نشان میدهد که آن فعل، مشمول نهی نبوده است.
نماد چیست
در اصطلاحات نمادین و معنایی، تقریر معصوم نماد تایید، امضا و مشروعیتبخشی غیرمستقیم است. در ادبیات حقوقی و عرفی میتوان آن را معادل مفهومِ «سکوت در مقام بیان، خود نوعی بیان است» دانست؛ چرا که مسئولیت هدایتی معصوم، سکوت او را از حالت بیتفاوتی خارج کرده و به یک دلیل شرعی (حجت) تبدیل میکند.
جمعبندی و توضیح کامل تقریر معصوم
«تقریر معصوم» یکی از اصطلاحات کلیدی و تخصصی در علم اصول فقه است که در کنار «قول» (گفتار) و «فعل» (کردار)، یکی از سه پایه اصلی تشکیلدهنده «سنت» را به عنوان دومین منبع استنباط احکام پس از قرآن کریم شکل میدهد. ماهیت این اصطلاح بر این اصل استوار است که اگر رفتاری در حضور پیامبر (ص) یا امامان معصوم (ع) رخ دهد و ایشان با وجود آگاهی و داشتن بستری مناسب برای تذکر یا نهی، سکوت اختیار کنند، این سکوت به معنای تایید و مشروعیت آن عمل تلقی میشود.
منطق پشتوانهای تقریر این است که بر پایه جایگاه الهی و وظیفه هدایتگری، معصوم هرگز در برابر یک منکر یا انحراف شرعی سکوت نمیکند. بنابراین، سکوت در شرایطی که امکان ابراز مخالفت وجود دارد، اصطلاحاً «امضا» یا صحهگذاری غیرمستقیم بر آن رفتار دینی، عرفی یا عقلایی به شمار میرود و فقها به عنوان یک حجت و دلیل محکم برای کشف احکام الهی به آن استناد میکنند.