یعنی چه
در فرهنگهای معتبر فارسی و عربی چنین اصطلاحی ثبت نشده است. کارشناسان احتمال میدهند این عبارت یک ترکیب ساختگی، اشتباه نگارشی یا جابهجایی لفظی با اصطلاح معروف «استراق سمع» (گوش دادن مخفیانه) باشد.
تلفظ
این ترکیب از واژهٔ استراق (بر وزن افتعال) به همراه کسرهٔ اضافه و کلمهٔ شمس (بر وزن فَعل) تشکیل شده است.
در جدول
توجه داشته باشید که این عبارت اصالت لغوی ندارد؛ اگر در جدول با این پرسش روبهرو شدید، به احتمال زیاد طراح جدول دچار اشتباه شده یا منظور او همان «استراق سمع» (۹ حرف) بوده است.
به انگلیسی
از آنجا که این ترکیب در زبان فارسی اعتباری ندارد، برای آن معادل رسمی در انگلیسی نیست و فقط میتوان اجزای آن را به صورت لفظی ترجمه کرد.
به عربی
در متون عربی عبارتی به عنوان استراق شمس یافت نمیشود و اصطلاح قرآنی و فقهی معروف آن، استراق سمع است.
به فارسی
برگردان واژه به واژهٔ این عبارت به فارسی «دزدیدن خورشید» میشود که کاربرد حقیقی و اصطلاحی در ادبیات فارسی ندارد و صرفاً یک ترکیب انتزاعی است.
در قرآن
در قرآن کریم اصطلاح «إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ» (سوره حجر، آیه ۱۸) به معنی دزدانه گوش دادن شیاطین به اخبار آسمانی آمده است. واژه شمس نیز بارها به معنی خورشید ذکر شده، ولی ترکیب این دو با هم در کلامالله مجید سابقه ندارد.
نماد چیست
از نظر نشانهشناسی و ادبی، شمس نماد حقیقت، روشنایی و عرفان است و استراق نماد پنهانکاری؛ بنابراین در نگاهی نمادین و غیررسمی، این ترکیب ربودن یا بهرهمندی مخفیانه از نور معرفت را تداعی میکند، هرچند که در اصطلاحات نمادین اصیل جایگاهی ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل استراق شمس
عبارت «استراق شمس» یک ترکیب غیرمستعمل، ناآشنا و فاقد اصالت لغوی در زبانهای فارسی و عربی است. بررسی لغتنامههای معتبر و منابع قرآنی نشان میدهد که چنین اصطلاحی هیچگونه کاربرد رسمی یا معنای تثبیتشدهای ندارد و تنها میتوان آن را بر اساس معنای مجزای کلماتش (استراق به معنی دزدی و پنهانکاری، و شمس به معنی خورشید) به «ربودن پنهانی خورشید» تعبیر کرد که معنایی کاملاً انتزاعی و غیراستاندارد است.
به احتمال بسیار زیاد، بروز این عبارت ناشی از یک اشتباه فرساخوانی، خطا در نسخهبرداری یا جابهجایی کلمات با اصطلاح مشهور و حقوقی «استراق سمع» است. واژهٔ «سمع» به معنی شنیدن در فرهنگ اسلامی و قوانین حقوقی کاربرد فراوانی دارد و به معنای گوش ایستادن و شنود پنهانی حریم خصوصی دیگران است.
در نتیجه، اگر این کلمه را در جدول یا آزمونی مشاهده کردید، باید بدانید که ریشه علمی و لغوی ندارد و به احتمال قوی منظور اصلی طراح، همان واژهٔ «استراق سمع» بوده که به اشتباه با کلمه شمس ترکیب شده است.