یعنی چه
بخیل به کسی گفته میشود که مال خود را نگه میدارد و از بخشش آن به دیگران، بهویژه در جاهایی که لازم یا شایسته است، خودداری میورزد. خسیس نیز در زبان فارسی امروز دقیقاً به همین معنای ممسک و سختگیر در خرج کردن به کار میرود؛ اگرچه در ریشه لغوی قدیمی خود به معنای فرد فرومایه، پست و دونهمت بوده است.
تلفظ
کلمه اول به صورت بَخیل (فتح اول و سکون دوم) و کلمه دوم به صورت خَسیس (فتح اول و سکون دوم) تلفظ میشود.
در جدول
در حل جدولهای متقاطع، در پاسخ به این مفهوم میتوان از واژههایی چون ممسک، لئیم، ناخنخشک یا زفت استفاده کرد. پاسخ دقیق و ۹ حرفی این مدخل، خود عبارت «بخیل و خسیس» است.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژه Miser برای اسم فرد خسیس و واژههای Stingy و Tight-fisted به عنوان صفت برای توصیف این ویژگی اخلاقی به کار میروند.
به عربی
هر دو واژه ریشه عربی دارند. در زبان عربی برای رساندن این مفهوم از کلماتی مانند شحیح (بخل آمیخته به حرص) یا قتور استفاده میشود.
در قرآن
خود صفت «بخیل» به این شکل در قرآن نیامده، اما ریشه و افعال آن (بُخل) ۱۲ بار در ۷ آیه تکرار شده و به شدت نکوهش شده است؛ مانند آیه ۳۷ سوره نساء که از کسانی که بخل میورزند و مردم را به بخل فرمان میدهند، یاد میکند. همچنین واژههای «شُحّ» (بخل شدید در جان) و «قَتور» (تنگچشم) برای این مفهوم در قرآن به کار رفتهاند.
جمعبندی و توضیح کامل بخیل و خسیس
واژههای بخیل و خسیس هر دو ریشه در زبان عربی دارند و در زبان فارسی امروز به عنوان مترادف یکدیگر برای توصیف افرادی به کار میروند که تمایل شدیدی به انباشت مال دارند و از خرج کردن یا بخشیدن آن به دیگران به شدت خودداری میکنند. اگرچه در گذشته واژه خسیس بار معنایی پستی و فرومایگی طبع را به همراه داشته، اما امروزه هر دو اصطلاح نشاندهنده تنگنظری اخلاقی و فقدان سخاوت هستند.
در فرهنگ و ادبیات فارسی، این صفت همواره مورد سرزنش بوده و در مقابل صفات پسندیدهای چون سخاوت، کرم و بخشندگی قرار میگیرد. در نگاه قرآنی و اخلاقی نیز بخل به عنوان یک بیماری روحی تلقی میشود که انسان را از کمال بازمیدارد و ریشه در ترس از فقر و وابستگی شدید به مادیات دارد.