یعنی چه
واژه «قاوال» دو کاربرد و معنای متفاوت دارد؛ در فرهنگ و موسیقی آذربایجان، نام یک ساز کوبهای از خانوادهٔ دایره و دف است که حلقههای فلزی در جداره داخلی دارد. از سوی دیگر، این واژه شکل گفتاری یا محلی واژه عربی «قَوّال» (با تشدید واو) است که به معنای خواننده، خنیاگر و کسی که در محافل و مجالس به آوازهخوانی و اجرای اشعار عرفانی میپردازد، کاربرد دارد.
تلفظ
در اصطلاح موسیقی آذربایجان به صورت «قاوال» (Qaval) با واو ساکن تلفظ میشود. اما در ریشه عربی آن که به معنای سخنور یا خواننده است، به صورت «قَوّال» (با فتح قاف و تشدید و فتح واو) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع اگر به عنوان ساز موسیقی آذربایجان مطرح شود، با واژههای «دایره»، «داریه» و «دف کوچک» همپوشانی دارد و اگر به معنای اصطلاح عربی آن بیاید، معادل «خواننده» یا «خنیاگر» است.
به انگلیسی
برای معرفی ساز قاوال در زبان انگلیسی معمولاً از خود واژه بنام Qaval یا اصطلاح کلیتر Frame drum (طبل فریم/دایرهای) استفاده میشود. برای اشاره به معنای دوم (خواننده صوفیانه) عبارت Qawwali singer به کار میرود.
به ترکی
واژه قاوال در ترکی آذربایجانی دقیقاً به معنای ساز دایره بومی است که ریشه در فعل قاوماق (به معنی توخالی کردن) دارد. جالب اینجاست که در ترکی استانبولی، واژه کَوال (Kaval) به یک ساز بادی (نی چوپان) اطلاق میشود و معنای متفاوتی دارد.
به فارسی
برگردان دقیق این واژه در حوزه موسیقی سنتی ایران «دایره» یا «داریه» است. در حوزه ادبیات کلاسیک و متون کهن، معادلهای فارسی آن شامل واژههایی چون «خواننده»، «سرودخوان»، «مطرب» و «خوشبیان» میشود.
نماد چیست
در فرهنگ شمالغرب ایران، قاوال نماد بزم، شادی و رکن جداییناپذیر موسیقی مقامی (موغام) به شمار میرود که در کنار تار و کمانچه قرار میگیرد. در فرهنگ صوفیانه و اسلامی نیز واژه قوال نماد نقال ذکر، سماع و واسطه انتقال معنای عرفانی از طریق شعر و موسیقی است.
جمعبندی و توضیح کامل قاوال
واژه «قاوال» یک کلمه با دو هویت و ریشه مستقل است که شناخت هر دو بعد آن اهمیت دارد. در بعد اول، قاوال یک واژه اصیل ترکی آذربایجانی است که به یک ساز کوبهای و ضربی سنتی از خانواده دایره و دف اطلاق میشود. این ساز از یک حلقه چوبی به نام ساغاناغ تشکیل شده که بر آن پوست حیوانات یا ماهی کشیده میشود و حلقههای فلزی ریز درون آن، صدایی زنگدار و بومی ایجاد میکند که نماد موسیقی فولکلوریک آذربایجان است.
در بعد دوم، قاوال شکل محاورهای و گفتاری واژه عربی «قَوّال» (از ریشه قول) است. این واژه صیغه مبالغه به معنای «بسیار گوینده» یا «خوشسخن» است که در ادبیات و عرفان اسلامی به آوازهخوانان محافل صوفیانه و اجراکنندگان موسیقی قوالی در شبهقاره هند گفته میشود. بنابراین، کاربرد این واژه کاملاً بستگی به متن و حوزه جغرافیایی گفتگو دارد.