تشبیه و تعطیل یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل تشبیه و تعطیل

اصطلاح ترکیبی «تشبیه و تعطیل» بیانگر دو جریان کلامی و فلسفیِ افراطی و تفریطی در تاریخ اندیشه اسلامی است که هر دو از نظر مکتب میانه (مانند کلام امامیه) مردود شناخته می‌شوند. تشبیه، پرده از نگاهی عامیانه و ظاهرگرا برمی‌دارد که با نسبت دادن صفات مخلوقات به آفریدگار، او را محدود و مادی تصور می‌کند؛ در حالی که تعطیل، با واکنشی افراطی به تشبیه، راه هرگونه شناخت و پویایی عقل را در حریم صفات الهی مسدود می‌سازد و به نوعی بن‌بست معرفتی می‌انجامد.

علمای کلام با استناد به مبانی قرآنی مانند آیه ۱۱ سوره شوری که می‌فرماید «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ وَهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»، راه سومی را ترسیم می‌کنند. آن‌ها بخش نخست آیه را ردّ تشبیه و بخش دوم را ردّ تعطیل دانسته و بر مذهب «اثبات بدون تشبیه» یا همان «تنزیه» تأکید می‌کنند؛ یعنی اثبات کمالات برای ذات باری‌تعالی، بدون آنکه او را به ابعاد مادی مخلوقاتش شبیه سازیم.