یعنی چه
بولهب در واقع صورت مخفف و تغییریافتهٔ واژه عربی «ابولهب» در زبان فارسی است. این کلمه از دو بخش «ابو» (پدر/صاحب) و «لهب» (شعله و زبانه آتش) تشکیل شده و لغتاً به معنای «پدر شعله» یا کسی است که صورتی سرخ و برافروخته دارد. در اصطلاح تاریخی، این عنوان متعلق به عبدالعزی، عموی پیامبر اسلام بود که به دلیل شدت مخالفتش با اسلام، در ادبیات به نماد کفر تبدیل شد. از آنجا که این واژه یک اصطلاح کلاسیک و تاریخی است، کاربرد روزمره مدرن ندارد و صرفاً در بافت ادبی و مذهبی به کار میرود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی به صورت ضم اول (بُ)، فتح لام (لَ) و فتح هاء (هَ) تلفظ میشود: [بُ لَ هَب].
در جدول
در معماها و جداول کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنماهایی چون «دشمن پیامبر»، «نماد حقستیزی در شعر خاقانی» یا «مخفف نام عموی پیامبر»، واژه ۵ حرفی «بولهب» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
برای ارجاع به این شخصیت تاریخی از نام لاتین آن استفاده میشود و معنای لغوی آن نیز معادل صاحب آتش است.
به فارسی
از آنجا که بولهب یک اسم خاصِ عربی قرآنی است، ترجمه تککلمهای دقیق در فارسی اصیل ندارد؛ اما در بافت کنایی و استعاری، معادلهایی چون «حقستیز»، «بدسیرت»، «کافر» و «دشمن دین» برای آن در نظر گرفته میشود.
در قرآن
خود شکل مخفف «بولهب» در قرآن وجود ندارد، بلکه شکل اصلی آن یعنی «ابولهب» در آیه اول سوره مسد (تبت) به صورت «تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ» ذکر شده است. این سوره به نکوهش او و همسرش به خاطر آزار پیامبر پرداخته و فرجام آنها را آتش زبانه ور معرفی میکند.
نماد چیست
در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی (به ویژه در اشعار شاعرانی چون خاقانی، ناصرخسرو و مولانا)، بولهب نماد مظهر کفر، حسد، جهل، و ایستادگی در برابر حق است. در ادبیات عرفانی نیز گاهی از او به عنوان نماد «نفس اماره» یا «عقل جزئی و مصلحتاندیش» یاد میشود که در تقابل با عشق و ایمان واقعی (که نماد آن مصطفی یا احمد است) قرار دارد.
جمعبندی و توضیح کامل بولهب
واژه «بولهب» صورت تخفیفیافته و ادبی اصطلاح عربی «ابولهب» است که در زبان و ادبیات فارسی جایگاهی کنایی و نمادین یافته است. این کلمه در اصل لغوی به معنای «پدر شعله» یا فردی با چهره سرخ و برافروخته است که در تاریخ اسلام، کنیهٔ یکی از سرسختترین دشمنان پیامبر اکرم (ص) یعنی عبدالعزی بن عبدالمطلب بود. مخالفتهای شدید او و همسرش با دعوت پیامبر باعث شد که سورهای در قرآن (سوره مسد) در نکوهش او نازل شود.
در سیر تطور ادبیات فارسی، شاعران بزرگ از کلمه بولهب فراتر از یک شخصیت تاریخی استفاده کرده و آن را به یک مفهوم انتزاعی تبدیل کردهاند. در شعر کلاسیک، بولهب در برابر شخصیتهای پاکی چون پیامبر (ص) یا امام علی (ع) (تحت عنوان بوتراب) قرار میگیرد تا تقابل همیشگی جبهه حق و باطل، یا تقابل عقلِ منکر و ایمانِ خالص را به تصویر بکشد. بنابراین، این کلمه امروزه معنای لغوی مستقلی در گفتار عمومی ندارد و صرفاً نمادی برای توصیف افراد حقستیز، حسود و تاریکدل است.