شرق دست یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل شرق دست

ترکیب «شرق دست» یکی از اصطلاحات کهن و عامیانه زبان فارسی (به‌ویژه در گویش تهرانی قدیم) است که ریشه جزء اول آن یعنی «شرق» به نام‌آواهای فارسی برای شبیه‌سازی صدای برخورد اجسام پهن بازمی‌گردد و نباید با واژه عربی شرق به معنای خاور اشتباه شود. جزء دوم آن نیز همان واژه اصیل و پهلوی «دست» است.

این واژه در ادبیات منظوم و منثور کاربرد داشته است؛ به عنوان مثال ملک‌الشعرا بهار در معنای صوتی آن می‌گوید: «گاه بگشوده گریبان، روز تا شب سینه را / در معابر از شرق دست گلگون می‌کنند». همچنین محمدعلی جمال‌زاده در فرهنگ لغات عامیانه برای کاربرد کنایی آن مثال می‌زند: «با این درآمد کم، من این خانه را با شرق دست اداره می‌کنم».

باید توجه داشت که این ترکیب به هیچ وجه کاربرد قرآنی ندارد و در متون دینی دیده نمی‌شود. امروزه این واژه بیشتر یک اصطلاح زنده در لغت‌نامه‌های سنتی و فرهنگ عامه است که ارزش معنایی کنایه‌آمیز بالایی در توصیف افراد باکفایت دارد.