یعنی چه
در منطق سنتی و اصول فقه، قضیه حقیقیه به گزارهای گفته میشود که در آن حکم روی طبیعت، ماهیت و عنوان کلی موضوع رفته است. این یعنی حکم قضیه، هم شامل افراد موجود در خارج (محقّقالوجود) میشود و هم شامل افرادی که در آینده به وجود میآیند یا در فرض ذهنی میگنجند (مقدَّرالوجود). به عنوان یک واژه کلاسیک و علمی، نمونه بارز آن گزاره «هر مثلثی مجموع زوایای آن ۱۸۰ درجه است» میباشد؛ این حکم برای هر مثلثی که در گذشته بوده، حال هست یا در آینده فرض شود، صادق است.
تلفظ
تلفظ این اصطلاح به صورت «قَضیّهٔ حَقیقیّه» (qażiyye-ye ḥaqīqiyye) است که از دو واژه عربی با تنوین یا تشدید پایانی در زبان مبدأ ترکیب شده و در فارسی با یای نسبت و نشان تانیث خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، پاسخ این اصطلاح منطقی ۱۰ حرف دارد. در برخی طراحهای سادهتر ممکن است به صورت «قضیه حقیقی» (۹ حرف) نیز مطرح شود.
به انگلیسی
در فلسفه تحلیل و منطق مدرن، برای توصیف این نوع قضایا از اصطلاحاتی مانند Essential proposition یا گزارههای مبتنی بر سور شرطی (Conditional Quantification) استفاده میکنند.
در قرآن
خودِ واژه و اصطلاح فنی «قضیه حقیقیه» در متن قرآن مجید ذکر نشده است، چرا که این یک اصطلاح منطقی و اصولی متأخر است. با این حال، از نظر دانشمندان علم اصول، ساختار معنایی بسیاری از آیات و احکام الهی قالبِ قضیه حقیقیه را دارد؛ مانند آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» که وجوب وفا به پیمان را برای تمام مؤمنان در طول تاریخ (مؤمنان زمان نزول و مؤمنانی که بعدها به دنیا میآیند) ثابت میداند.
نماد چیست
در منطق سنتی نماد فرمال خاصی برای آن وجود نداشت، اما در منطق گزارهها و محمولات جدید، قضیه حقیقیه را با استفاده از سور کلی به صورت یک گزاره شرطی نمادگذاری میکنند: $\forall x (Fx \rightarrow Gx)$؛ یعنی به ازای هر x، اگر x دارای ویژگی F باشد، آنگاه ویژگی G را نیز دارد.
جمعبندی و توضیح کامل قضیه حقیقیه
قضیه حقیقیه یکی از تقسیمات بنیادین قضایا در منطق اسلامی و اصول فقه است که نخستین بار توسط ابنسینا تبیین شد و بعدها جایگاه ویژهای در تحلیل خطابات شرعی پیدا کرد. ویژگی اصلی این قضیه آن است که حکمِ صادر شده، به افراد خاص و محدودِ موجود در خارج بستگی ندارد، بلکه بر روی «عنوان کلی» و ذات موضوع قرار میگیرد؛ به همین دلیل، تمام مصادیق فرضی، مقدر و آینده را نیز به صورت خودکار در بر میگیرد.
این قضیه دقیقاً در نقطۀ مقابل «قضیه خارجیه» قرار دارد که در آن حکم فقط بر برههای خاص یا افراد موجود و شمارششده در خارج بار میشود. درک مفهوم قضیه حقیقیه به فقیهان و حقوقدانان کمک میکند تا قوانین و احکام را به عنوان گزارههایی همیشگی و شمولپذیر نسبت به تمام زمانها و مکانها تفسیر کنند.