یعنی چه
این عبارت در دو بستر معنایی کاربرد دارد: در زبان عامیانه و روزمره به معنی «تصمیم با خودت است»، «هر طور خودت صلاح میدانی» یا «اختیار با خودت است» به کار میرود که مسئولیت عواقب کار را به عهده خود شخص میگذارد. در کاربرد کهن، ادبی و اصطلاحی به عنوان حاصلمصدر مرکب به معنی «خودشناسی» و آگاهی از خویشتن (معرفت نفس) و گاه در مفهوم روانشناختی/دینی در مقابل خودِ عالی به معنی بخش مادی و پَست وجود انسان (نفس اماره) استفاده شده است.
تلفظ
این ترکیب به صورت [خودْ دانی] تلفظ میشود که از دو جزء «خود» و «دانی» تشکیل شده است.
در جدول
پاسخ دقیق برای عبارت «خود دانی» در جدول ۷ حرف دارد. با توجه به طراح جدول، کلماتی مانند مختاری یا خودشناسی نیز میتوانند به عنوان کلمات جایگزین مد نظر قرار گیرند.
به انگلیسی
بسته به اینکه منظور شما اصطلاح عامیانه واگذاری انتخاب باشد یا مفهوم فلسفی و ادبی خودشناسی، معادلهای انگلیسی متفاوتی برای آن وجود دارد.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح «أنتَ أدرىٰ» دقیقترین برگردان برای کاربرد روزمره کلمه است، در حالی که در متون مکتوب و کهن معادلهای معرفت نفس کاربرد دارند.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی عبارت «Sen bilirsin» به طور کامل بازتابدهنده همان لحن و معنای اصطلاح عامیانه فارسی است.
به فارسی
مترادفها و برگردانهای اصیل این واژه در زبان فارسی شامل مواردی چون «مختاری»، «اختیار با توست»، «صلاح خویش خسروان دانند» (در کاربرد عامیانه) و «خودشناسی»، «معرفت نفس» و «خودآگاهی» (در کاربرد کهن و دهخدا) است. همخانوادههای آن نیز واژگانی مانند خود، دانش، دانا، دانستن و دانشمند هستند.
در قرآن
عین این عبارت فارسی در قرآن کریم نیامده است. اما از نظر مفهومی، معنای عامیانه آن با آیه «كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ» (هر کس در گرو دستاوردهای خویش است و اختیار دارد) همخوانی دارد. همچنین معنای لغوی و کهن آن (خوددانی به مثابه خودشناسی) با آیات تزکیه نفس مانند «قد أفلح من زکّاها» در سوره شمس و مفهوم اصطلاحی آن (خودِ دانی به معنای نفس اماره) با آیه «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» قرابت و انطباق مفهومی دارد.
نماد چیست
این عبارت به عنوان یک نماد تصویری یا مادی خاص در فرهنگ عامه شناخته شده نیست؛ اما در ادبیات عرفانی و متون حکمی فارسی، ترکیب «خوددانی» نماد بیداری درونی، بازگشت به خویشتن و شناخت حقیقت وجود است که با گزاره معروف «خوددانی خدایدانیست» (برگرفته از حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه) پیوند وثیقی دارد.
جمعبندی و توضیح کامل خود دانی
عبارت «خود دانی» یا «خوددانی» یکی از ترکیبات جالب زبان فارسی است که دو رویه کاملاً متفاوت را در خود جای داده است. از یک سو در تعاملات روزمره و زبان عامیانه، اصطلاحی است برای واگذاری حق انتخاب، تصمیمگیری و مسئولیت به مخاطب، به این معنی که «اختیار با خودت است و صلاح کارت را خودت بهتر میدانی». این کاربرد امروزه بسیار رایج است.
از سوی دیگر، با رجوع به ریشههای کهن و فرهنگهای معتبری چون لغتنامه دهخدا، این واژه یک حاصلمصدر به معنای «خودشناسی» و معرفت نفس است. همچنین در مباحث اخلاقی و عرفانی، گاه به صورت «خودِ دانی» (در مقابل خودِ عالی) برای اشاره به مرتبه پایین وجود انسان یعنی نفس اماره به کار میرود. بنابراین، توجه به لحن و بستر کلام تعیینکننده معنای دقیق آن خواهد بود.