گوت گوته هکاردن یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل گوت گوته هکاردن

اصطلاح اصیل، کنایی و پرکاربرد «گوت گوته هکاردن» (یا هاکردن) در زبان طبری و گویش‌های مختلف مردم مازندران، یکی از پدیده‌های شگفت‌انگیز واژه‌سازی بومی است که به عمیق‌ترین شکل ممکن، پدیده اجتماعی شایعه‌پراکنی، پچ‌پچ‌های مداوم، سخن‌چینی و نقل‌قول‌های بی‌اساس و دهان‌به‌دهان را به تصویر می‌کشد. این عبارت ترکیبی از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ بخش نخست یعنی «گوت‌گوته» ساختاری نام‌آوا (صوت‌محور) و تکرارشونده دارد که در ذات خود صدای همهمه، نجواهای پنهانی و چرخیدن یک حرف بین افراد مختلف را تداعی می‌کند و بخش دوم یعنی «هکاردن» همان فعل کردن، ساختن و انجام دادن در زبان‌های حوزه دریای کاسپین است. ریشه زبانی بخش اول این اصطلاح به واژه کهن «گفتن» یا «گفته» در ریشه‌های هندواروپایی بازمی‌گردد که در سیر تحول تاریخی و تحولات آوایی زبان طبری به شکل «گوت» درآمده و با تکرار به یک اسم مصدر خاص برای توصیف اخبار بی‌پایه و تحریف‌شده تبدیل شده است که نشانه خلاقیت فرهنگی جامعه بومی در مواجهه با رفتارهای ضد اجتماعی است.

در بررسی کاربرد واقعی این عبارت در زیست‌جهان مردم شمال ایران، این اصطلاح دقیقا زمانی به کار می‌رود که فرد یا افرادی بدون داشتن سند و مدرک، شروع به شایعه‌سازی و پخش کردن حرف‌های تاییدنشده در سطح یک محله، روستا یا فامیل می‌کنند؛ به عنوان نمونه وقتی در گویش محلی گفته می‌شود «محل دله گوت گوته هاکردنه»، مقصود اصلی این است که جو روانی جامعه محلی را با حرف‌های پوچ و دهان‌به‌دهان شده متشنج کرده‌اند. این مفهوم در زبان فارسی معیار، نزدیک‌ترین همپوشانی را با ضرب‌المثل معروف «یک کلاغ چهل کلاغ کردن» یا اصطلاحات عامیانه‌ای مثل «خاله زنک‌بازی» و «حرف درآوردن» دارد. با این حال، تفاوت ظریف «گوت گوته هکاردن» با واژه‌های هم‌خانواده یا نزدیک در زبان طبری مانند «زوان‌زد» (زبانزد شدن) یا «چپ‌راست هاکردن» (وارونه کردن حقیقت) در این است که گوت‌گوته الزاما بر مبنای یک دروغ بزرگ و برنامه‌ریزی‌شده نیست، بلکه تمرکز اصلی آن بر روی «فرآیند چرخیدن، فرسایش، دست‌به‌دست شدن و تغییر شکل یافتن تدریجی یک حرف ساده» در بستر پچ‌پچ‌های مداوم اجتماعی است که در نهایت منجر به تحریف کامل حقیقت می‌شود.

برداشت‌های اشتباه فراوانی پیرامون این اصطلاح وجود دارد که نیازمند اصلاح و بازنگری دقیق است؛ بسیاری از افراد به دلیل شباهت‌های ظاهری آوایی یا عدم آشنایی با ریشه‌شناسی زبان‌های ایرانی، به غلط تصور می‌کنند که این عبارت ممکن است ریشه‌ای وام‌گرفته از زبان عربی داشته باشد یا در متون کهن مکتوب به عنوان یک واژه رسمی و دیوانی ثبت شده باشد، در حالی که این اصطلاح کاملاً بومی، شفاهی و برخاسته از بطن زندگی روزمره و فرهنگ فولکلور مردم شمال ایران است. هرچند که مفهوم نکوهیده شایعه‌پراکنی و سخن‌چینی در متون دینی و قرآنی با واژگان فصیحی چون «نمیم» (به معنی سخن‌چینی فتنهانی) یا «ارجاف» (به معنی شایعه‌پراکنی اضطراب‌آور در جامعه) به شدت تقبیح شده است، اما خودِ این ترکیب زبانی طبری هیچ‌گونه پیشینه نوشتاری در زبان عربی کلاسیک یا ادبیات رسمی قرآنی ندارد و تماما حاصل ذوق و ساختار زبانی قوم تپوری است. همچنین اشتباه دیگر این است که برخی آن را با واژه «گفت‌وگو» یکی می‌دانند، در حالی که گفت‌وگو باری مثبت یا خنثی دارد، اما گوت‌گوته هکاردن باری کاملاً منفی، تحقیرآمیز و همراه با ملامت اجتماعی را حمل می‌کند.

نکته فرهنگی و کاربردی بسیار مهمی که در دل این اصطلاح نهفته است، ارزش‌گذاری عمیق جامعه سنتی مازندران بر حفظ آرامش روانی، امنیت اخلاقی و صیانت از حریم خصوصی محیط زندگی است. انتخاب یک واژه با آهنگ تکرارشونده، فرساینده و تا حدی تمسخرآمیز برای این عمل، نشان‌دهنده یک ابزار کنترل اجتماعی غیررسمی است؛ به این معنا که فرهنگ بومی مازندرانی با به کار بردن این اصطلاح کنایی، دامن زدن به حرف‌های بی‌اساس، نق‌نق کردن‌های مداوم اجتماعی و تضعیف سرمایه اجتماعی را رفتاری ضدارزش قلمداد کرده و افراد با استفاده هوشمندانه از آن در مکالمات خود، به طور غیرمستقیم و موثر یکدیگر را به سکوت، رازداری، سنجیده سخن گفتن، حفظ حرمت‌های خانوادگی و دوری از جنجال‌های بی‌پایه دعوت می‌کنند. در تحلیل نهایی، این واژه آیینه‌ای تمام‌نما از روان‌شناسی اجتماعی جامعه‌ای است که در آن کلام وزن دارد و چرخش بی‌هوده‌ی آن می‌تواند تار و پود همبستگی محلی را از هم بگسلد، لذا حفظ و درک درست این اصطلاحات به ما کمک می‌کند تا با ظرافت‌های رفتاری، اخلاقی و کنایی زبان‌های محلی ایران و سازوکارهای صلح‌آمیز آن‌ها برای حفظ نظم بیشتر آشنا شویم.