یعنی چه
این واژه یک قید توضیحی است که برای روشن کردن مفهوم، ذکر نمونه، فرض کردن یک موقعیت یا بیان یک الگوی شبیهسازیشده در کلام به کار میرود.
مترادف
واژهها و عباراتی که عملکردی مشابه در نمونهآوری و توضیح مفاهیم دارند.
متضاد
با توجه به اینکه این واژه قید توضیحی است، متضاد دقیق ساختاری ندارد؛ اما از نظر بار معناییِ فرضی و جزئینگری، با عباراتی چون واقعاً، حتماً یا بهطور کلی تقابل دارد.
هم خانواده
واژگانی که از ریشه سه حرفی (م ث ل) مشتق شدهاند و مفاهیم شباهت، نمونه و تصویرسازی را حمل میکنند.
ریشه
این کلمه برگرفته از واژه عربی مَثَلًا (maṯalan) است که به عنوان قید تنویندار وارد زبان فارسی شده و در متون و گفتار جایگاه ثابتی یافته است.
جمله سازی
به انگلیسی
عبارات استاندارد انگلیسی که برای آوردن مثال و نمونه در متن و گفتار استفاده میشوند.
به عربی
در زبان عربی علاوه بر خود صورت تنویندار، از ترکیبات تعبیری برای روشنسازی موضوع استفاده میشود.
به ترکی
در ترکی استانبولی واژه وامگرفته شده 'Mesela' در کنار واژه اصیل 'Örneğin' به وفور به کار میرود.
به فارسی
در برگردان سره یا معادلیابی اصیل فارسی، به جای استفاده از این قید تنویندار عربی، میتوان از ترکیباتی مثل 'برای نمونه'، 'نمونهوار' یا 'مانندِ' استفاده کرد.
جمعبندی و توضیح کامل مثلا
واژه «مثلا» یا «مثلاً» یکی از پرکاربردترین قیدهای توضیحی در زبان فارسی است که ریشه در زبان عربی دارد. این کلمه به عنوان یک ابزار منطقی و کلامی عمل میکند تا ذهن مخاطب را از کلیات به سمت جزئیات و مصادیق ملموس هدایت کند. در نگارش علمی، آموزشی و حتی در گفتوگوهای روزمره، آوردن این واژه نشانه ورود به بخش شفافسازی و ارائه مصداق برای درک بهتر مطلب است.
از نظر ریشهشناسی، این واژه از ساختار تنویندار عربی وارد فارسی شده و با کلماتی چون مَثَل، مثال و تمثیل همخانواده است. جالب اینجاست که این واژه با همین ساختار تنویندار ۱۹ بار در قرآن کریم (مانند عبارات ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا) به کار رفته است، هرچند در آنجا بیشتر نقش مفعولی یا تمییزی دارد و به معنای 'وصف و نمونه آوردن' است، نه قید گفتاری که امروزه ما به کار میبریم.
استفاده صحیح از این واژه به شیوایی سخن کمک میکند. در ساختار زبان فارسی، برای پرهیز از تکرار آن یا برای به کار بردن واژگان سره، میتوان از معادلهای دقیقی چون 'برای نمونه' یا 'فیالمثل' استفاده کرد که همان بار معنایی روشنسازی و شبیهسازی را به مخاطب منتقل میسازند.