تخرصات یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل تخرصات

واژه «تخرصات» که جمع مؤنث سالم از مصدر «تخرّص» است، در ادبیات فارسی و عربی به معنای سخنان، ادعاها یا فرضیاتی به کار می‌رود که به طور کامل عاری از حقیقت، سندیت و شواهد قطعی هستند. این کلمه زمانی استفاده می‌شود که فرد یا گروهی بدون داشتن دانش کافی، مدارک مستدل یا اتکا به واقعیت‌های عینی، شروع به بافتن گزاره‌هایی می‌کنند که بیشتر زاییده ذهن، توهم یا غرض‌ورزی شخصی آن‌هاست. در حقیقت، تخرصات تنها یک دروغ ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای از بافته‌های ذهنی است که تلاش می‌کند خود را به عنوان یک واقعیت یا نظریه جا بزند، در حالی که با اولین محک منطقی و علمی فرومی‌ریزد. استفاده از این واژه بار معنایی منفی شدیدی دارد و نشان‌دهنده بی‌ارزش بودن مطلق سخنان مطرح‌شده از دیدگاه گوینده یا منتقد است.

از نظر ریشه‌شناسی، این واژه از ماده ثلاثی مجرد «خ ر ص» در زبان عربی مشتق شده است. در اصلِ لغت، «خرص» به معنای حدس زدن و تخمین زدن میزان بار درختان خرما یا انگور بوده است؛ کاری که در گذشته بر اساس گمانه‌زنی چشمی انجام می‌شد و احتمال خطا در آن بسیار بالا بود. به مرور زمان، این مفهوم توسعه پیدا کرد و به هرگونه حدس بدون علم و در نهایت به دروغ‌بافی و گزافه‌گویی اطلاق شد. در متن قرآن کریم نیز ریشه این واژه به وفور به چشم می‌خورد؛ به عنوان مثال فعل «یَخرُصون» چندین بار برای توصیف مشرکان و کسانی که بدون آگاهی و صرفاً از روی گمان‌های باطل درباره خداوند یا جهان پس از مرگ سخن می‌گویند، به کار رفته است. همچنین واژه «خرّاصون» در قرآن به معنای دروغ‌پردازانی است که جامعه را با شایعات و تفکرات بی‌پایه خود گمراه می‌کنند.

در کاربرد واقعی و معاصر، این واژه بیشتر در متون سیاسی، فلسفی، حقوقی و تحلیلی دیده می‌شود. برای نمونه در یک مقاله تحلیلی ممکن است نوشته شود: «بیانیه‌های صادر شده از سوی دشمنان چیزی جز تخرصات آشکار و ادعاهای واهی برای تشویش اذهان عمومی نیست.» این جمله به خوبی نشان می‌دهد که کلمه مذکور چگونه برای رد ساختارمند و قاطعانه سخنان طرف مقابل به کار می‌رود. نویسندگان با به کار بردن این واژه به مخاطب خود سیگنال می‌دهند که مطالب مطرح‌شده حتی ارزش بررسی علمی یا پاسخگویی مستدل را ندارند، چرا که از اساس بر پایه حدس و گمان باطل و نیت‌های سوء بنا شده‌اند و هیچ مبنای عقلانی ندارند.

تفکیک معنایی میان «تخرصات» و واژه‌های مشابه مانند «کذب»، «ظن» و «افترا» بسیار حائز اهمیت است و تفاوت‌های ظریفی میان آن‌ها وجود دارد. «کذب» یا همان دروغ، به معنای هرگونه گزارش خلاف واقع است، چه ساده باشد و چه پیچیده. اما تخرصات ساختار پیچیده‌تری دارد و شامل بافتن یک جریان یا فرضیه بر اساس حدس‌های بی‌اساس است. از سوی دیگر، «ظن» یا گمان می‌تواند گاهی مثبت یا نزدیک به واقعیت باشد و لزوماً همراه با سوءنیت نیست، اما تخرص همواره با جهل یا غرض‌ورزی همراه است. همچنین «افترا» به معنای تهمت زدن به یک شخص خاص است، در حالی که تخرصات می‌تواند شامل نظریه‌پردازی‌های کلان باطل درباره جهان، تاریخ یا سیاست باشد و لزوماً شخص خاصی را هدف قرار ندهد.

یکی از برداشت‌های اشتباه درباره این واژه، بومی پنداشتن آن در زبان فارسی یا اشتباه گرفتن املای آن به دلیل وجود حروف هم‌صدا است. برخی به غلط فکر می‌کنند این کلمه ریشه پارسی دارد، در حالی که کاملاً وارداتی است و قواعد جمع عربی را با خود دارد. در نگارش آن نیز باید دقت کرد که با حروف «ت»، «خ»، «ر»، «ص» و «ات» نوشته شود و نگارش آن با «س» یا «ث» کاملاً غلط است. از نظر فرهنگی و کاربردی، این واژه به ما یادآوری می‌کند که در مواجهه با اخبار، شایعات و تحلیل‌های فضای مجازی، همواره باید به دنبال منبع و سند باشیم. در دنیای امروز که اطلاعات زرد و بدون پشتوانه به سرعت منتشر می‌شوند، تفکیک حقایق مبرهن از تخرصات رسانه‌ای، مهم‌ترین مهارت سواد رسانه‌ای به شمار می‌مرود تا جامعه از مسیر عقلانیت دور نشود.