بما هو هو یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل بما هو هو

اصطلاح تخصصی و عمیق «بِما هُوَ هُوَ» فراتر از یک تعبیر ساده زبانی، یکی از دقیق‌ترین معیارهای سنجش معانی و ارزیابی گزاره‌ها در نظام‌های فکری پیچیده به شمار می‌رود. برای درک ریشه و ساختار این مفهوم باید دانست که از نظر صرفی و نحوی، ترکیب حرف جر، اسم موصول و تکرار تاکیدآمیز ضمیر غایب، ساختاری را پدید آورده است که در زبان عربی فصیح کلاسیک پیش از ترجمه‌های فلسفی سابقه نداشته است. این اصطلاح در واقع یک جعل اصطلاحی یا واژه‌سازی آگاهانه توسط مترجمان و فیلسوفان دوره نهضت ترجمه بود تا بتوانند دقیق‌ترین معادل را برای مفهوم یونانی تجرید محض و نگاه به شیء در حد ذات خود پدید آورند. در لغت به معنای «آن‌گونه که او همان اوست» تلقی می‌شود و هدف از ساخت آن، ایجاد یک مرزبندی قاطع میان ساحت ذات پدیده‌ها و حواشی پیرامونی آن‌ها بوده است.

در تحلیل کاربرد واقعی این اصطلاح در حوزه‌های معرفتی مختلف، می‌توان دید که چگونه این ابزار به تفکیک احکام ذهنی کمک می‌کند. برای نمونه وقتی در فلسفه هنر از «هنر بما هو هنر» صحبت می‌شود یا در حقوق از «حق بما هو حق»، هدف اصلی این است که تمام لایه‌های بیرونی مانند سود اقتصادی، ابزار سیاسی بودن، یا تعلقات گروهی کاملاً از موضوع سلب شوند. این نوع رویکرد به پژوهشگر اجازه می‌دهد تا ویژگی‌های لاینفک و ذاتی یک مفهوم را شناسایی کند. این کاربرد در جملات فلسفی به عنوان یک شرط تقییدی عمل می‌کند؛ شرطی که ذهن را مجبور می‌سازد تا دریچه‌های نگاه خود را تسییک و محدود به مرزهای تعریفی خودِ آن شیء کند و هرگونه عامل خارجی، چه علت وجودی آن شیء باشد و چه معلول‌های ناشی از آن، از دایره واکاوی بیرون رانده شوند.

بررسی تفاوتهای تفصیلی این واژه با مفاهیم همسایه مانند «فی‌نفسه»، «بالذات» و «بما هو موجود» روشنگر ابعاد پنهان آن است. واژه «فی‌نفسه» عمدتاً در ساحت وجودشناسی کاربرد دارد و در مقابل «فی‌غیره» قرار می‌گیرد تا استقلال جوهری یک پدیده را نشان دهد؛ یعنی چیزی که برای تحقق نیازی به موضوع دیگر ندارد. اما «بما هو هو» کاملاً در ساحت ماهوی و فرآیند تجرید ذهنی کارایی دارد و به نحوه لحاظ و اعتبار ذهن ناظر برمی‌گردد. همچنین مفهوم «بالذات» به ریشه داشتن یک صفت در درون ذات اشاره دارد، در حالی که «بما هو هو» خود ذات را بدون هیچ صفتی (حتی صفات ذاتی) مورد توجه قرار می‌دهد. خلط این مفاهیم با یکدیگر می‌تواند ساختار یک برهان منطقی را به کلی دگرگون کند و به نتایج نادرست منجر شود.

بسیاری از پژوهشگران نوپا دچار برداشت‌های اشتباه و جدی درباره این اصطلاح می‌شوند. یکی از این خطاها، تصور ریشه داشتن این عبارت در متون مقدس یا ادبیات محض عرب است، در حالی که این ابزار یک اصطلاح کاملاً فنی و انتزاعی است که در بستر برخورد اندیشه اسلامی با فلسفه یونان متولد شد. خطای رایج دیگر، خلط این مفهوم با نگاه پدیدارشناختی مدرن یا معنای عامیانه «فی‌البداهه و همان‌طور که هست» در گفت‌وگوهای روزمره است. در زبان محاوره‌ای گاهی این واژه را به جای «به خودی خود» به معنی بی‌اهمیت بودن شرایط به کار می‌برند، در حالی که در منطق، این عبارت نشان‌دهنده بالاترین سطح از دقت علمی، جداسازی مرزها و ممانعت از ورود هرگونه تسامح و سهل‌انگاری در تعریف ماهیات است.

نکته کاربردی و حیاتی این اصطلاح در زندگی معاصر و تفکر انتقادی، توانمندسازی ذهن برای رهایی از مغالطه خلط ذات و عرض است. در تحلیل‌های اجتماعی، سیاسی و حتی روان‌شناختی، ما دائماً دچار این اشتباه می‌شویم که رفتار عارضی، موقت یا تحمیلی یک گروه، فرد یا نهاد را به ذات و حقیقت آن نسبت می‌دهیم. استفاده عملی از تفکر «بما هو هو» به ما یاد می‌دهد که میان یک ایده در تجرید محض خودش و نحوه پیاده‌سازی عارضی آن در جهان واقع تفکیک قائل شویم. این ابزار به ذهن هویتی مستقل و منصف می‌دهد تا بتواند ساختارهای فکری را بدون سوگیری‌های ناشی از پدیده‌های پیرامونی، به شکلی کاملاً منقح، منسجم و منطقی تحلیل کند و بدین ترتیب، بنیانی استوار برای قضاوت‌های درست و دقیق در علوم انسانی و زندگی روزمره فراهم آورد.