یعنی چه
خشوع حالتی است که در آن دل انسان نرم شده و فروتنی عمیقی در برابر خداوند پیدا میکند که آثار آن در اعضای بدن مانند چشم و صدا نیز آشکار میشود. خشیت اما نوعی ترس عادی نیست، بلکه دلهره و تأثری قلبی است که کاملاً از روی معرفت، شناخت و تجلیل طرف مقابل شکل میگیرد.
تلفظ
واژه اول به صورت خُ-شُ-وع (Khu-shū) با ضمه خ و ش، و واژه دوم به صورت خَ-شْ-یَت (Khash-yat) با فتح خ و سکون ش تلفظ میشود.
در جدول
این عبارت در جدولهای کلمات متقاطع معمولاً به عنوان یک ترکیب قرآنی و عرفانی ۹ حرفی مطرح میشود که به حالات درونی مؤمنان اشاره دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی برای واژه خشوع کلماتی چون Humility (فروتنی) و Reverence (احترام و تکریم عمیق) و برای خشیت کلمه Awe (بیم همراه با ستایش و ابهت) یا Pious fear (ترس پرهیزگارانه) به کار میرود.
به عربی
هر دو واژه ریشه اصیل عربی دارند؛ الخشوع به معنای تسلیم و سرفرود آوردن باطنی و الخشية به معنی ترسی است که از علم به عظمت مقصود سرچشمه میگیرد.
به فارسی
معادلهای فارسی دقیق این ترکیب عباراتی نظیر «نرمی دل، تواضع باطنی، سرفرود آوردن، هراس همراه با ستایش، و بیم خداترسانه» هستند.
در قرآن
در قرآن کریم، خشوع ویژگی نمازگزاران راستین شمرده شده است: «الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ» (مؤمنون/۲)؛ و خشیت ویژگیِ منحصربهفرد دانشمندان و خدای ارزیابان واقعی است: «إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ» (فاطر/۲۸). همچنین در آیه ۲۱ سوره حشر آمده که اگر قرآن بر کوه نازل میشد، آن را از خشیت خدا، خاشع و متلاشی میدیدی.
نماد چیست
در فرهنگ عرفانی و تصویرسازیهای قرآنی، خشوع با نمادهایی چون سرِ پایین، آرامش تن و سکوت باطن شناخته میشود و خشیت با اشکِ جاری و لرزش قلب جلوه میکند. همچنین زمینِ خشک و فروتنی که با باران حیات مییابد یا کوه صلابتمندی که در برابر کلام خدا متلاشی میشود، از جلوههای عینی و نمادین این دو واژه در قرآن هستند.
جمعبندی و توضیح کامل خشوع و خشیت
ترکیب «خشوع و خشیت» نشاندهنده عالیترین حالات روحی و اخلاقی یک انسان در مسیر معرفت الهی است. این دو واژه اگرچه مکرراً در کنار یکدیگر استفاده میشوند، اما مرز ظریف و دقیقی میان آنها وجود دارد. خشوع، بیشتر بر فروتنی، نرمی دل و تسلیمِ باطنی تکیه دارد که آثار آن بهطور طبیعی در اعضا و جوارح بدن، نظیر فروانداختن چشم، پایین آوردن صدا و آرامش در نماز نمایان میشود.
در مقابل، خشیت بر خلاف ترسهای معمولی (خوف)، ترسی است که مستقیماً از علم، آگاهی و شناخت عظمتِ یک مقام والای سرچشمه میگیرد. به همین دلیل است که در فرهنگ قرآنی، خشیت منحصراً به دانشمندان و اهل معرفت نسبت داده شده است، چرا که تنها انسانهای آگاه، ابهت و جلال الهی را به درستی درک میکنند.
در یک جمعبندی کلی میتوان گفت که خشوع حالت ادبِ ظاهری و باطنی قلب است و خشیت، تاثر عمیق روح از ابهت حقیقت. تجلی همزمان خشوع و خشیت در وجود انسان، کوه سرکش منیت را میشکند و قلب را برای دریافت حقایق و رحمتهای بیکران آماده میسازد.