مارالذکر یعنی چه؟

جمع‌بندی و توضیح کامل مارالذکر

واژه «مارالذکر» که در اصل نگارش سنتی و دقیق‌تر آن به صورت «مارّالذکر» ثبت شده، یکی از اصطلاحات پرکاربرد در ادبیات دیوانی، حقوقی و اداری زبان فارسی است. این کلمه از ترکیب دو جزء عربی ساخته شده است؛ جزء اول «مارّ» که اسم فاعل از ریشه (م ر ر) به معنی عبورکننده، گذشته و مرورشده است و جزء دوم «الذکر» که به معنی یادکرد و بیان است. ترکیب این دو با یکدیگر مفهوم «آنچه ذکرش گذشته است» یا «موضوعی که پیش‌تر مورد مرور قرار گرفته» را می‌سازد. اگرچه ریشه کلمات عبری و عربی است، اما ترکیب اصطلاحی مارّالذکر بیشتر یک ساختار دفتری و منشیانه است که در حوزه‌های اداری فارسی‌زبان رونق یافته و در زبان عربی فصیح کلاسیک به این شکل کاربرد رایجی ندارد.

در بررسی ساختار کاربردی این واژه، تفاوت آشکاری میان متون سنتی و معاصر دیده می‌شود. در متون قدیمی و نامه‌های قضایی، برای حفظ ایجاز و خلاصه کردن متن، به جای تکرار چندباره نام یک شخص، ملک یا سند، پس از یک‌بار معرفی کامل، در دفعات بعدی از کلمه مارالذکر یا مزبور استفاده می‌کردند. کاربرد واقعی این واژه در جملات اداری بدین صورت است: «مقرر گردید زمین مارالذکر تا پایان ماه جاری به خریدار تحویل داده شود». در این بستر، کلمه مستقیماً به همان زمینی اشاره دارد که مشخصات دقیق آن در بندهای بالایی نامه قید شده است. این کارکرد در متون معاصر نیز همچنان در دادخواست‌ها و احکام دادگاه‌ها به قوت خود باقی است.

یکی از نکات بسیار مهم در شناخت این واژه، تفکیک آن از واژه‌های نزدیک و متضاد است. مارالذکر از نظر معنایی شباهت کاملی به عباراتی چون «سابق‌الذکر»، «فوق‌الذکر»، «موصوف»، «مزبور» و «مسطور» دارد و همگی به بخش‌های گذشته متن اشاره می‌کنند. در نقطه مقابل، واژه‌هایی مانند «آتی‌الذکر» یا «اخیرالذکر» قرار دارند؛ آتی‌الذکر به مطالب و بخش‌هایی اشاره می‌کند که در ادامه‌ی متن و در آینده خوانده خواهند شد و اخیرالذکر به آخرین موردی که همین چند لحظه پیش نام برده شده است دلالت دارد. شناخت دقیق این تفاوت‌ها مانع از بروز ابهام در تفسیر اسناد رسمی می‌شود.

اشتباهات رایجی نیز پیرامون این واژه در میان عموم مردم وجود دارد که نیاز به اصلاح دارد. نخستین و رایج‌ترین اشتباه، خلط املایی و معنایی جزء اول آن با واژه ترکی «مارال» به معنی گوزن است. برخی به غلط تصور می‌کنند این کلمه ارتباطی با مارال یا آهو دارد، در حالی که همان‌طور که اشاره شد، ریشه آن عربی و از مرور و عبور است. اشتباه دوم، تصور قرآنی بودن این اصطلاح است؛ با اینکه مشتقات ریشه «ذکر» به وفور در قرآن کریم دیده می‌شوند، اما اصطلاح ترکیبی «مارّالذکر» به هیچ عنوان در متن قرآن نیامده و یک واژه کاملاً حقوقی و دیوانی است، نه یک اصطلاح دینی یا کتابی.

به عنوان یک نکته کاربردی و فرهنگی در نگارش امروز، توصیه می‌شود که در نوشته‌های عمومی، مقالات دانشگاهی مدرن و نامه‌نگاری‌های اداری نوین، تا حد امکان از این واژه و ترکیبات مشابه عربی استفاده نشود. جایگزین کردن این اصطلاح با واژه‌های اصیل، روان و پویای فارسی مانند «پیش‌گفته»، «نامبرده» و «یادشده»، نه تنها به فهم سریع‌تر و آسان‌تر متن توسط مخاطب کمک می‌کند، بلکه از سنگینی و پیچیدگی بی‌مورد متون اداری کاسته و به پیرایش و تقویت زبان فارسی معاصر یاری می‌رساند.