یعنی چه
نقیر در اصل به معنای چاهک یا فرورفتگی بسیار کوچکی است که در پشت هسته خرما قرار دارد (محل جوانهزدن گیاهک). در کاربرد ثانویه و مجاز، به هر چیز بسیار کم، خرد، ناچیز و بیارزش «نقیر» گفته میشود.
تلفظ
این واژه به فتح نون و کسر قاف خوانده میشود: نَقیر (Naqīr).
در جدول
در جدولهای متقاطع، پاسخ به راهنمای «گودی هسته خرما» یا «امر ناچیز و اندک» کلمه چهار حرفی «نقیر» است.
به عربی
این کلمه اصالتاً عربی است و در خود این زبان به معنای گودی پشت هسته خرما یا چیزی که سوراخ و تراشیده شده به کار میرود. جمع آن نیز «أَنْقِرة» است.
به ترکی
در ترکی استانبولی معادل دقیق تکواژهای ندارد و به صورت عبارات توصیفی مانند گودی هسته یا امر بسیار کم معنا میشود.
به فارسی
معادلهای فارسی نقیر شامل واژههایی چون اندک، ناچیز، بیمقدار، حقیر، قلیل و پشیز هستند که بر کمترین مقدار ممکن از یک چیز دلالت دارند.
در قرآن
این واژه دو بار در سوره نساء به کار رفته است. در آیه ۵۳ («فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً») کنایه از بخل شدید است که اگر فرومایگان پادشاهی داشتند، به اندازه آن گودی پشت هسته خرما به مردم نمیبخشیدند. در آیه ۱۲۴ نیز آمده که به نیکوکاران حتی به اندازه نقیری (ذرهای) ستم نخواهد شد.
نماد چیست
در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی، نقیر نماد کمترین مقدار قابل تصور و بیارزشی مطلق دنیاست. ترکیب «نقیر و قطمیر» در زبان فارسی کنایه از بیان جزئیاتِ بسیار ریز تا درشت (سیر تا پیاز) یک مسئله است.
جمعبندی و توضیح کامل نقیر
واژه «نقیر» ریشهای عربی از ماده «ن ق ر» (به معنی سوراخ کردن یا نوک زدن) دارد. علت این نامگذاری آن است که گودی بسیار کوچک پشت هسته خرما به گونهای است که گویی پرندهای با منقار خود آن را سوراخ کرده است. این واژه در سیر تطور معنایی خود، از یک اصطلاح مادی به یک مفهوم کنایی تبدیل شده و برای اشاره به هر چیز بسیار ریز، بیارزش و ناچیز به کار میرود.
شهرت عمده این کلمه به دلیل کاربرد بلاغی آن در قرآن کریم است که به عنوان معیاری برای سنجش کمترین حد بخشش یا کوچکترین ستم ممکن به تصویر کشیده شده است. در ادبیات فارسی نیز شاعران برای نشان دادن حقارت مادیات جهان از آن بهره بردهاند.
همچنین ترکیب معروف «نقیر و قطمیر» (که قطمیر پوستهی نازک روی هسته خرماست) در زبان فارسی به معنای ریز و درشت یا جزئیترین امور یک واقعه استفاده میشود و جایگاه ویژهای در متون کهن و ادبی دارد.