معنی
واژهٔ «اژد» به صورت مستقل و جداگانه در زبان فارسی امروز کاربرد رایجی ندارد. این کلمه در اصل شکل خلاصه شده، ریشه یا جزء اول واژگانی نظیر «اژدها» و «اژدر» است که دلالت بر مار عظیمالجثه، افعی مهیب یا موجودی افسانهای دارد.
یعنی چه
در اصطلاح لغوی و ریشهشناختی، این عبارت به عنوان پایهای برای توصیف موجودات مخوف، سهمگین و اژدهامانند به کار میرود که مظهر تاریکی یا نیروهای اهریمنی در متون باستانی بودهاند.
مترادف
واژههایی که مفهوم مار بزرگ، هیولای اسطورهای یا افعی مهیب را میرسانند، مترادفهای این ریشه به شمار میروند.
متضاد
برای این واژه متضاد مستقیم و واژگانی در لغتنامهها تعریف نشده است؛ اما در ادبیات اسطورهای، موجوداتی مانند فرشته یا قهرمان در تقابل با آن قرار میگیرند.
هم خانواده
کلماتی که از یک ریشه مشتق شدهاند یا ساختار لفظی و معنایی مشترکی با «اژد» دارند.
ریشه
این کلمه ریشه در زبان اوستایی دارد که در آن به صورت «اژی» (-aži) به معنی مار و افعی بوده است. در زبان پهلوی (فارسی میانه) به صورت «از» (az) درآمده و بعدها در ترکیب با واژههای دیگر، کلماتی مثل اژدها را ساخته است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع، اگر برای پرسش «مار بزرگ» یا «مخفف اژدها» یک پاسخ سه حرفی خواسته شود، کلمهٔ «اژد» گزینهی مدنظر طراح جدول است.
به انگلیسی
با توجه به اینکه این کلمه بن و ریشهٔ اصلی واژه اژدها است، معادلهای انگلیسی آن به موجودات اسطورهای و مارهای بزرگ اشاره دارند.
جمعبندی و توضیح کامل اژد
واژهٔ «اژد» به عنوان یک مدخل مستقل و پرکاربرد در زبان فارسی عمومی امروز ثبت نشده است، بلکه بررسی منابع لغوی و ریشهشناسی نشان میدهد این کلمه شکل خلاصه شده یا بنِ ابتدایی واژگانی نظیر «اژدها» و «اژدر» است.
از نظر ریشهشناسی، این لفظ قدمت بسیار بالایی دارد و به واژهٔ اوستایی «اژی» به معنای مار یا افعی سهمگین بازمیگردد که در سیر تحول زبان به فارسی میانه و سپس فارسی دری رسیده است. در فرهنگ اساطیری ایران، این مفهوم یادآور موجودات ویرانگر و مظاهر اهریمنی همچون اژیدهاک (ضحاک) است.
در مجموع، کاربرد اصلی و امروزی این کلمهٔ سه حرفی بیشتر در معماها و جدولهای کلمات متقاطع به عنوان مخفف یا ریشهٔ مار بزرگ و اژدها دیده میشود و ارزش دانشنامهای آن عمدتاً معطوف به بخش اول کلمات مشتق از آن است.