یعنی چه
خویش و قوم پرستی به معنای حمایت بیجا، متعصبانه و اعطای مناصب اجتماعی، اداری یا سیاسی به اعضای خانواده و نزدیکان است، حتی اگر تخصص و شایستگی لازم را نداشته باشند. این پدیده به عنوان یکی از مصادیق فساد اداری و ساختاری شناخته میشود.
تلفظ
تلفظ این عبارت ترکیبی به صورت [خیش وُ قَوم پَ رَ س تی] است که در آن واژه خویش (خیش)، قوم (قَوم) و پرستی (پَرَستی) خوانده میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این اصطلاح سیزده حرفی به عنوان معادل پارتیبازی فامیلی، تبارگرایی یا نپوتیسم به کار میرود.
به انگلیسی
واژه Nepotism دقیقترین معادل انگلیسی برای این مفهوم است که ریشه تاریخی آن به اعطای مقامات ارشد کلیسا به برادرزادهها و فامیلهای پاپها در قرون وسطی بازمیگردد.
به عربی
در زبان عربی اصطلاح المحسوبية کاربرد گستردهای در ادبیات اداری و سیاسی برای اشاره به روابط فامیلی پشت پرده دارد.
به فارسی
این اصطلاح یک ترکیب مرکب فارسی-عربی است؛ «خویش» (واژه پهلوی/فارسی به معنی خود یا نزدیک)، «قوم» (واژه عربی به معنی عشیره و نزدیکان) و «پرستی» (پسوند فارسی به معنای افراط و شیفتگی). معادلهای اصیل و ساختاریافته آن در زبان فارسی امروزی خویشاوندسالاری و تبارگرایی هستند.
در قرآن
خود عبارت «خویش و قومپرستی» به این شکل در متن قرآن نیامده است، اما مفهوم آن یعنی زیر پا گذاشتن عدالت به خاطر نزدیکان شدیداً نهی شده است. قرآن در آیه ۱۳۵ سوره نساء میفرماید: «...کونوا قوامین بالقسط شهداء لله و لو علی انفسکم او الوالدین و الاقربین...» (پایبند به عدالت باشید و برای خدا شهادت دهید، حتی اگر به ضرر خودتان یا پدر و مادر و نزدیکانتان باشد). همچنین ملاک برتری انسانها تقوا معرفی شده است نه تفاخر فامیلی.
نماد چیست
در مفاهیم علوم سیاسی و جامعهشناسی مدرن، این پدیده نماد «یقهسفیدهای بدون تخصص»، «امضاهای پشت پرده» و «صندلیهای موروثی» است. در تاریخ غرب نیز لباس کاردینالی بر تن کودکان فامیلِ پاپها، نماد تاریخی نپوتیسم محسوب میشود.
جمعبندی و توضیح کامل خویش و قوم پرستی
اصطلاح «خویش و قوم پرستی» بیانگر یک آسیب اجتماعی، سیاسی و اداری دیرینه است که در آن افرادِ صاحب قدرت، مناصب، امتیازات و فرصتهای شغلی را بر اساس روابط خانوادگی و خونی توزیع میکنند. این رفتار، نقطهی مقابلِ شایستهسالاری و تخصصگرایی است و به ساختارهای قانونی یک جامعه آسیب جدی وارد میکند.
این پدیده که در زبان انگلیسی با واژه Nepotism و در فرهنگ عامه با عناوینی چون پارتیبازی یا فامیلبازی شناخته میشود، تعادلی را که باید بر اساس شایستگی و انصاف برقرار باشد از بین میبرد. ریشههای لغوی آن نشاندهنده یک گرایش و تعصب افراطی نسبت به تبار و قبیله خود است که معمولاً پیامدهای منفی مانند تضعیف کارآمدی، ناامیدی نخبگان و گسترش فساد ساختاری را به همراه دارد.
در دیدگاههای اخلاقی و مذهبی، از جمله در آموزههای قرآنی، این نوع نگاه به شدت نکوهش شده و بر لزوم اجرای عدالت و شهادت حق، حتی اگر به ضرر والدین و خویشاوندان نزدیک باشد، تاکید شده است. جامعهشناسان مبارزه با خویش و قومپرستی را یکی از گامهای اصلی برای دستیابی به توسعه پایدار و بستر عدالت اجتماعی میدانند.