معنی
واژه «کژ» در زبان فارسی دو معنای اصلی دارد؛ یکی به عنوان صفت به معنی هر چیز خمیده، اریب و منحرف از خط راست (نقیض راست) و دیگری به عنوان اسم که به ابریشم فرومایه، درشت و کمارزش اطلاق میشود.
یعنی چه
این واژه در اصطلاح به معنای مایل بودن و انحراف داشتن از مسیر مستقیم است. در ادبیات و فرهنگ عامه نیز به معنای کجرفتاری، بداندیشی و دوری از حقیقت و صدق به کار میرود.
مترادف
واژههای فوق در متنهای مختلف ادبی و کاربردهای روزمره میتوانند به جای کژ قرار گیرند. کلمه «غژ» مترادف کژ در معنای ابریشم است.
متضاد
در برابر مفهوم انحراف و خمیدگی کژ، واژههای راست و مستقیم به عنوان نقیض آن قرار دارند.
هم خانواده
این واژهها همگی از ریشه کژ اشتقاق یافتهاند و مفهوم کجی، انحراف یا بداندیشی را در خود دارند؛ مانند کژدم که به خاطر دم خمیدهاش به این نام خوانده میشود.
ریشه
این واژه ریشه اصیل در زبان فارسی میانه (پهلوی) دارد که به صورت kaž تلفظ میشده است. در فارسی نو، حرف «ژ» در بسیاری از کاربردها به «ج» تبدیل شده و شکل رایج «کج» را پدید آورده است. در معنای ابریشم نیز این واژه به زبان عربی وارد شده و به صورت «قز» معرب گشته است.
جمله سازی
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول کلمات متقاطع، برای مفهوم «خمیده و ناراست» یا «ابریشم فرومایه»، واژه دو حرفی «کژ» یا «کج» پاسخ دقیق است. شکل عربیشده آن برای ابریشم نیز «قز» میباشد.
به انگلیسی
بسته به اینکه واژه در چه بافت متنی استفاده شود، معادلهای انگلیسی متفاوتی دارد. برای مفاهیم هندسی و فیزیکی از واژههای مربوط به انحنا و برای پارچه از اصطلاحات ابریشم استفاده میشود.
جمعبندی و توضیح کامل کژ
واژه «کژ» یکی از کلمات اصیل و کهن زبان فارسی است که ریشه در دوران فارسی میانه دارد. این واژه در سیر تطور زبانی خود در گفتار روزمره مردم به «کج» تبدیل شده است، اما همچنان جایگاه برجسته خود را در ادبیات کلاسیک، نظم و نثر فارسی حفظ کرده است. معنای نخست آن به هرگونه انحراف فیزیکی از خط راست یا تمایل و خمیدگی اشاره دارد، در حالی که در معنای دوم، به نوعی ابریشم درشت و کمبها گفته میشود که بعداً به صورت «قز» وارد زبان عربی شد.
در فرهنگ و جهانبینی ایرانی، کژ تنها یک صفت مادی برای اشیاء نیست، بلکه بار معنایی و نمادین عمیقی دارد. این واژه در ادبیات به عنوان نمادی از نفاق، کجمنشی، گمراهی، مکر و دوری از صراط مستقیم و حقیقت به کار میرود. در مقابل آن، واژه «راست» قرار دارد که مظهر پاکی، صدق و درستی است؛ تقابل کژ و راست یکی از مضامین پایهای در اخلاقیات و حکمت ایرانی محسوب میشود.