معنی
شماتت در لغت به معنای خوشحالی کردن از شکست، مصیبت یا بدبختی کسی (بهویژه دشمنان) است. همچنین در مرتبه دوم به معنای سرزنش، ملامت و طعنه زدن به فرد گرفتار نیز به کار میرود.
یعنی چه
این واژه زمانی به کار میرود که فردی از دیدن رنج یا ناکامی شخص دیگری احساس رضایت یا لذت مفرط کند و با زبان خود به او طعنه و سرزنش بزند که اصطلاحاً به آن دشمنکامی میگویند.
مترادف
واژههای هممعنی شماتت شامل کلماتی هستند که بار معنایی سرزنش ملامتگونه یا شادی از غم دیگران را دلالت میکنند.
ریشه
این واژه اسم مصدر از ریشه عربی «ش م ت» (شمت) است که در زبان عربی به معنای شاد شدن از بلا و بدبختی دشمنان به کار میرود و به عنوان یک واژه وامگرفته وارد زبان فارسی شده است.
تلفظ
کلمه شماتت در زبان فارسی به صورت شَماتَت (با فتح شین و میم) تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی مانند «شادی از غم دشمن» یا «سرزنش و ملامت» با پاسخ ۵ حرفی «شماتت» حل میشوند.
به انگلیسی
معادل دقیق واژگانی آن Schadenfreude (برگرفته از آلمانی در انگلیسی) است و در مفهوم سرزنش از واژه Reproach استفاده میشود.
به عربی
واژه شماتت خود ریشه عربی دارد و در زبان عربی به صورت «شَماتَة» به کار میرود.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی برای این مفهوم بسته به سیاق کلام از کلماتی چون Kınama (ملامت) یا Nispet استفاده میشود. همچنین واژه قدیمی عثمانی şematet نیز وجود داشته است.
به فارسی
معادلهای اصیل و مفهومی این واژه در زبان فارسی «دشمنکامی» (کامرانی و شادی دشمن از غم انسان) و «سرزنش» و «سرکوفت» هستند.
در قرآن
این واژه به صورت مستقیم در قرآن نیامده، اما شکل فعلی آن در آیه ۱۵۰ سوره اعراف از زبان حضرت هارون نقل شده است: «فَلَا تُشْمِتْ بِیَ الْأَعْدَاءَ» یعنی کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و از بدحالی من شاد شوند.
نماد چیست
در اخلاق و فرهنگ اسلامی و ایرانی، شماتت به عنوان نماد حسادت, کینه و نبودِ همدلی شناخته میشود و نشانه ضعف اخلاقی و وجود دشمنی پنهان در روابط انسانی است.
جمعبندی و توضیح کامل شماتت
«شماتت» یکی از مفاهیم اخلاقی و رفتاری ناپسند در فرهنگ و ادبیات فارسی است که ریشه در زبان عربی دارد. این واژه به معنای شاد شدن از رنج، گرفتاری یا شکست دیگران، بهویژه رقیبان و دشمنان است. در مرتبه بعدی، این اصطلاح برای سرزنش و ملامت همراه با طعنه و نیشزبان به فرد مصیبتزده به کار میرود، به طوری که فرد شماتتکننده با یادآوری اشتباهات یا گرفتاریهای فرد، نوعی برتری یا لذت موذیانه را به نمایش میگذارد.
در ادبیات و آموزههای دینی، این خصلت به شدت نکوهش شده است؛ چرا که نشاندهنده کینه، حسادت عمیق و نبودِ حس همدلی و شفقت در قلب انسان است. در قرآن کریم نیز در ماجرای برخورد حضرت موسی و هارون، به زیبایی به این مفهوم و هراس از شاد شدن دشمنان از بدبختی انسان اشاره شده است. این واژه در بازیهای جدول به عنوان یک پاسخ پنجحرفی رایج برای مفاهیمی چون دشمنکامی و توبیخ کاربرد دارد.