معنی
شمات در زبان فارسی به معنی خوشحال شدن از مصیبت، گرفتاری یا ناکامی دیگران (بهویژه دشمنان) است. این واژه امروزه بیشتر در قالب «شماتت» و به معنای سرزنش و سرکوفت زدن به کار میرود.
یعنی چه
این واژه به حالتی اشاره دارد که فرد با دیدن خرابی، غم یا شکست فردی دیگر، احساس رضایت و شادمانی درونی میکند که در اصطلاحات اخلاقی یک رذیلت محسوب میشود.
مترادف
واژههایی چون دشمنکامی و ملامت نزدیکترین همپوشانی معنایی را با این کلمه دارند.
ریشه
این واژه ریشه در زبان عربی دارد و از فعل «شَمِتَ» به معنای شاد شدن از رنج دیگران گرفته شده است. شکل رایجتر آن در فارسی امروز «شماتت» (مصدر فارسیشده) است و واژه «شُمّات» نیز در عربی جمعِ شامت (شادشوندگان از بلای دیگران) است.
تلفظ
این واژه با فتحه روی حرف شین تلفظ میشود.
در جدول
در سوالات جدول کلماتی، عبارتهای «شاد شدن از خرابی دشمن» یا «خوشحالی از بدبختی دیگران» معمولاً به پاسخ ۴ حرفی «شمات» اشاره دارند.
به انگلیسی
دقیقترین معادل مفهومی آن واژه معروف Schadenfreude است که از آلمانی وارد انگلیسی شده است.
به عربی
در زبان عربی کاربرد این ریشه بسیار رایج است و در قرآن کریم نیز فعل آن یکبار در سوره اعراف (آیه ۱۵۰) به صورت «فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ» آمده است.
به فارسی
معادل اصیل و دقیق فارسی برای این حالتِ روحی واژه «دشمنکامی» یا «دشمنخوشی» است.
نماد چیست
در نمادشناسی فرهنگی و ادبیات اخلاقی، شمات فاقد نماد بیرونی ملموس یا اسطورهای است اما به عنوان نمادی از کینه عمیق، حسد و بیانصافی نسبت به همنوع شناخته میشود.
جمعبندی و توضیح کامل شمات
واژه «شمات» صورتی کهن و کمکاربرد در زبان فارسی است که ریشه در زبان عربی دارد. این واژه در بافت سنتی و ادبی به معنی شاد شدن از بلا و مصیبتی است که به دیگران (بهویژه دشمنان) میرسد و به این حالت اصطلاحاً دشمنکامی میگویند.
در فرهنگ عامیانه و زبان فارسی امروز، خود کلمه «شمات» به ندرت به تنهایی استفاده میشود و جای خود را کاملاً به واژه «شماتت» داده است؛ با این تفاوت که امروزه شماتت بیشتر بار معنایی سرزنش، توبیخ و سرکوفت زدن را به خود گرفته است.
از منظر اخلاقی و مذهبی، این مفهوم همواره پدیدهای ناپسند تلقی شده و نمادی از حسادت، بیانصافی و کینهتوزی پنهان است؛ به طوری که در متون دینی و ادبیات کلاسیک همواره از این صفت نهی شده است.