یعنی چه
«تانگری» (یا تنگری) در لغت به معنای آسمان و آسمان آبی است و مجازاً به خداوند، حقتعالی و آفریدگار اشاره دارد. در دین کهن تنگریباوری در آسیای میانه، او خدای بزرگ، نامرئی، مقتدر و مظهر نیروی برتر جهان بود که سرنوشت هستی را رقم میزد. این واژه بعدها به ادبیات کلاسیک فارسی نیز راه یافت و شاعرانی چون مولوی از آن به معنای خدا استفاده کردهاند.
تلفظ
این واژه در متون کهن فارسی و اسناد تاریخی بیشتر به صورت «تَنگری» ضبط و تلفظ میشده است و در زبانهای ترکی و مغولی باستان به صورت Teŋri ادا میشد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به پرسشهایی چون «خدای آسمان اساطیر ترک»، «آفریدگار در باور مغول» یا «معادل خدا در ترکی باستان»، واژه ۶ حرفی «تانگری» یا ۵ حرفی «تنگری» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در متون انگلیسی و دینشناسی بینالمللی برای اشاره به این مفهوم و آیینِ آن، از واژگان Tengri و Tengrism استفاده میشود.
به عربی
در ترجمه مفاهیم اساطیری به عربی از عبارت «إله السماء» استفاده میشود، هرچند در متون تاریخی برای اشاره به مفهوم مطلق خدا، واژه «الله» جایگزین آن شده است.
به ترکی
در ترکی استانبولی امروزی، واژهٔ «Tanrı» به عنوان یک لفظ عمومی و اصیل برای معنای مطلق «خدا» (بدون در نظر گرفتن دین خاص) به کار میرود.
نماد چیست
تانگری در اسطورهشناسی نماد آسمان ابدی، پاکی و وسعت کیهانی است. رنگ آبی (به نشانه آسمان) و مظاهری چون خورشید و غاز خورشیدی (پرندگانی که واسط زمین و آسمان بودند) از مهمترین نمادهای مرتبط با این نیروی برتر به شمار میروند.
جمعبندی و توضیح کامل تانگری
واژهٔ «تانگری» یا «تنگری» ریشه در زبانهای ترکی و مغولی باستان (Proto-Turkic) دارد و قدیمیترین شکل ثبتشدهٔ آن در کتیبههای ارخون متعلق به قرن هشتم میلادی دیده میشود. این مفهوم نماد اصلی آیین کهن شمنی و طبیعتگرایانهای به نام «تنگریباوری» است که در آن، آسمان بیکران به عنوان مظهر پاکی، قدرت مطلق و حاکم بر سرنوشت انسانها پرستش میشد.
این واژه در پی فتوحات و مبادلات فرهنگی در دوران غزنویان، سلجوقیان و مغول به ادبیات کلاسیک فارسی نیز راه یافت. شاعران بزرگی نظیر مولوی، خاقانی و عطار از این کلمه دقیقاً به معنای خداوند، آفریدگار و حقتعالی در اشعار خود بهره بردهاند؛ برای نمونه مولوی میفرماید: «زانک نداد هند را صورت ترک، تنگری» که نشاندهنده رواج این واژه در زبان صوفیانه و ادبی آن روزگار است.