یعنی چه
در اصطلاح علم تجوید و قرائت قرآن، هرگاه حرف همزه پیش از یکی از حروف مد (الف، واو، یاء) قرار بگیرد و بعد از آن همزه یا سکون دیگری نباشد، مد بدل رخ میدهد. علت این نامگذاری آن است که حرف مد در اصل یک همزهی ساکن بوده که برای راحتی در تلفظ، به حرف مدِ همجنس با حرکتِ قبل از خود تبدیل (بدل) شده است.
تلفظ
تلفظ این عبارت به صورت مَدْ دِ بَ دَ ل (Madd-e Badal) است که از دو واژه عربی مد و بدل ترکیب شده است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، این اصطلاح معمولاً به عنوان پاسخ سؤالاتی نظیر «نوعی مد در تجوید» یا «قاعده کشش آوا در قرآن» به کار میرود و پاسخ آن ۵ حرف دارد.
به انگلیسی
در منابع زبانشناسی و آموزش تجوید به زبان انگلیسی، این قاعده را عینا به صورت Madd Badal آوانگاری میکنند یا از اصطلاحات توصیفی مانند Substitution elongation استفاده مینمایند.
به عربی
این اصطلاح کاملاً ریشه عربی دارد و در کتابهای تجوید جهان اسلام به صورت مَدُّ البَدَل شناخته میشود.
به فارسی
از آنجا که این اصطلاح یک نام تخصصی در علم قرائت است، معادل رایج فارسی و پرکاربردی در ادبیات عمومی ندارد، اما میتوان آن را به «کشش جایگزین» یا «امتداد تعویضی حروف» تعبیر کرد.
در قرآن
این قاعده در عبارات قرآنی متعددی جاری میشود تا قرائت کلام روانتر شود. به عنوان نمونه، کلمه «آدَم» در اصل «أَأْدَم»، کلمه «إِیمَان» در اصل «إِئْمَان» و کلمه «أُوتُوا» در اصل «أُؤْتُوا» بوده است که همزه دوم حذف و به حرف مد بدل شده و به اندازه دو حرکت (مانند مد طبیعی) کشیده میشود.
نماد چیست
مد بدل نماد متمایز و مستقل عجیبی ندارد؛ در رسمالخطهای قرآنی (مانند عثمانطه)، این قاعده معمولاً با آوردن یک الف کوتاه یا کلاهک مد معمولی روی الف یا همزه مشخص میشود تا قاری متوجه لزوم کشش صوتی آن بشود.
جمعبندی و توضیح کامل مد بدل
اصطلاح «مد بدل» یک قاعده صوتی و صرفی تخصصی در علم تجوید و قرائت قرآن کریم است. ریشه این عبارت از دو کلمه عربی «مد» به معنای کشیدن و امتداد دادن و «بدل» به معنای جایگزینی شکل گرفته است. این قاعده زمانی رخ میدهد که دو همزه پشت سر هم قرار بگیرند و برای سهولت در تلفظ، همزه دوم به حرف مد همجنس با حرکتِ همزه اول تبدیل یا «بدل» شود.
در ساختار زبان فارسی عمومی، این کلمه کاربرد معنایی مستقلی ندارد و صرفاً به عنوان یک واژه اصطلاحی در علوم قرآنی شناخته میشود. میزان کشش صوت در مد بدل در قرائت معمول (روایت حفص از عاصم) به اندازه دو حرکت است که دقیقاً با میزان کشش در مد طبیعی برابر میکند و نمونههای بارز آن کلماتی مثل آدم و ایمان هستند.