یعنی چه
این ترکیب اشاره به فردی دارد که از نظر اخلاقی سقوط کرده است. ناکس یعنی کسی که شایسته نام انسان نیست (نا + کس) و لئیم (که به اشتباه لییم نوشته میشود) به شخص پستفطرت و بخیلی میگویند که نه خود میخورد و نه میگذارد دیگران بهره ببرند.
تلفظ
واژه ناکس به فتح کاف (nākas) تلفظ میشود. کلمه دوم در اصل «لئیم» با همزه و به کسر لام (la'īm) است که در گویش عامیانه یا اشتباهات نگارشی به صورت «لییم» نوشته میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت دقیقاً خودِ «ناکس یا لییم» با تعداد ۱۰ حرف است. همچنین به عنوان راهنما میتواند به کلماتی چون فرومایه، رذل یا سفله اشاره داشته باشد.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم ناکس و لئیم در زبان انگلیسی از واژگانی استفاده میشود که هم پستی اخلاقی (Base, Ignoble) و هم بخل شدید (Miserly) را برسانند.
به عربی
واژه لئیم خود ریشه عربی دارد (از لؤم). در زبان عربی برای توصیف این حالت از کلماتی مانند دَنیّ و سَفلة نیز استفاده میشود که به معنای پایینمرتبه بودن از نظر اخلاقی است.
به ترکی
در زبان ترکی استانبولی، برای رساندن مفهوم فرومایگی از Alçak، برای بخش بخل از Cimri و برای جنبه بیانصافی و پستی از Namert استفاده میشود.
به فارسی
معادلهای اصیل و رایج این عبارت در زبان فارسی شامل واژههایی چون فرومایه، پستفطرت، نانجیب، بیسروپا، سفله و رذل است که همگی بار معنایی تحقیر شدید اخلاقی دارند.
در قرآن
واژه «لئیم» در قرآن نیست (گرچه ضد آن یعنی کریم بارها ذکر شده). کلمه «ناکس» نیز با این املا و معنای فارسی در قرآن وجود ندارد؛ تنها صورت جمع عربی «نَاكِسُو» (از ریشه نکَسَ) در آیه ۱۲ سوره سجده آمده که به معنی «سر به زیر افکندگان» در قیامت است و به ناکسِ فارسی ارتباطی ندارد. با این حال، مفاهیمی چون نفاق و ذلت اخلاقی با واژههایی مانند منافق یا خاسر بیان شدهاند.
جمعبندی و توضیح کامل ناکس یا لییم
عبارت «ناکس یا لئیم» (که گاهی به اشتباه لییم نگاشته میشود) ترکیبی همپوشان از دو واژه با بار معنایی بشدت منفی در زبان و ادبیات فارسی است. ناکس صفت مرکبی فارسی است که از پیشوند نفی «نا» و «کس» ساخته شده و به معنای فردی است که شایستگی نام انسان و آدمیزاد را ندارد. در مقابل، لئیم واژهای عربی است که پستی، دنائت و بخل شدید را میرساند؛ در ادبیات متمایز کننده است که بخیل خود میخورد و به دیگران نمیدهد، اما لئیم نه خود میخورد و نه اجازه بهرهمندی به دیگران میدهد.
این اصطلاحات در فرهنگ و ادبیات فارسی نماد سقوط کامل اخلاقی، بیوفایی، ناجوانمردی و بیارزشی اجتماعی هستند. در متون کلاسیک، گاهی از حیواناتی مانند شغال یا کرکس به عنوان کنایه و نماد برای افراد ناکس و فرومایه در برابر شیر و عقاب استفاده شده است. از نظر قرآنی، این واژهها با کاربرد صفت اخلاقی فارسیشان در متن کتاب مجید نیامدهاند، هرچند واژه عربی ناکسو به معنی سر به زیر افکندگان با ریشهای متفاوت در سوره سجده به چشم میخورد.