یعنی چه
مُتَعَقِّل در لغت به معنای کسی است که نیروی عقل و هوش خود را به کار میگیرد و پدیدهها را با تفکر و ژرفاندیشی دریافت میکند. این واژه به فردی اشاره دارد که پیش از هر اقدامی، با تدبیر، تأنّی و دوراندیشی جوانب کار را میسنجد و رفتاری منطقی و عاقلانه دارد.
تلفظ
این واژه به صورت مُتَعَقِّل (تلفظ: mo-ta-aq-qel) قرائت میشود که صیغهٔ اسم فاعل از باب تفعل در زبان عربی است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلماتی، واژه «متعقل» به عنوان پاسخ ۵ حرفی برای راهنماهایی چون «خردمند»، «صاحبخرد» یا «کسی که عقل خود را به کار میبندد» استفاده میشود.
به انگلیسی
برای انتقال مفهوم متعقل در زبان انگلیسی، بسته به سیاق متن از واژگانی چون Rational (مبتنی بر عقل) و Prudent (سنجیدهکار و دوراندیش) استفاده میشود.
به فارسی
برابرهای اصیل و روان فارسی برای این کلمه شامل «خردمند»، «سنجیدهکار»، «دانا»، «هوشمند» و «صاحبخرد» هستند که همگی مفهوم بهکارگیری عقل در امور را میرسانند.
در قرآن
واژهٔ «متعقل» با این رسمالخط و به صورت مستقیم در متن قرآن به کار نرفته است؛ اما ریشه سهحرفی آن (ع-ق-ل) ۴۹ بار و همگی در قالب فعل (مانند تعقلون، یعقلون، نعقل) برای تشویق انسانها به فرآیند اندیشیدن و خردورزی نازل شده است.
نماد چیست
این واژه نماد و مظهر عقلگرایی و خردورزی عملی و ایجاد تعادل میان احساس و منطق است. در متون فلسفی و ادبی، شخص متعقل یادآور مفاهیمی چون «نور هدایت»، «چراغ راه» یا «پیر خرد» است که با عقل خویش، مسیر درست را از نادرست بازمیشناسد.
جمعبندی و توضیح کامل متعقل
واژه «متعقل» صیغه اسم فاعل از ریشه عربی (ع-ق-ل) و از باب تفعل است. این کلمه به کسی اشاره دارد که صرفاً دارای قوه عقل نیست، بلکه به طور فعال خرد، هوش و منطق خود را در تصمیمگیریها و رفتارهای روزمره به کار میگیرد. فرد متعقل با تأنّی، سنجیدگی و دوراندیشی عمل میکند و از رفتارهای احساسی و بیفکر به دور است.
اگرچه خود این کلمه به طور مستقیم در قرآن کریم ذکر نشده، اما تاکید فراوان روی ریشه آن در قالب افعالی چون «افلا تعقلون» نشاندهنده جایگاه والای خردورزی عملی در فرهنگ اسلامی و اخلاقی است. در زبان فارسی، واژههایی مانند خردمند و سنجیدهکار بهترین معادل برای بیان این مفهوم روانشناختی و فلسفی هستند.