یعنی چه
این اصطلاح به مجموعه آثار، شروح و کتابهای تفسیری اشاره دارد که در بازه زمانی سالهای ۳۰۰ تا ۴۰۰ هجری قمری (دوران شکوفایی تمدن اسلامی و عصر آلبویه و سامانیان) توسط دانشمندان برجسته مسلمان برای تبیین مفاهیم قرآن نوشته شده است.
تلفظ
این عبارت ترکیبی از سه واژه تشکیل شده است: تَفاسیر (جمعِ تَفسیر)، قَرن (به کسر راء یا سکون آن در ترکیب مضاف) و چَهارُم که صفت شمارشی ترتیبی است.
در جدول
در مسابقات و جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ این عبارت دقیقاً خود کلمه «تفاسیر قرن چهارم» با ۱۴ حرف است. همچنین ممکن است به آثار شاخص این دوره مانند جامعالبیان (تفسیر طبری) اشاره داشته باشد.
به انگلیسی
در متون آکادمیک و انگلیسیزبان برای اشاره به این دوره از تفسیر، از واژگانی چون Exegesis (تفسیر و تأویل) یا Commentary (شرح و تفسیر) به همراه دوره تاریخی آن استفاده میشود.
به عربی
در زبان عربی که منبع اصلی این آثار است، این اصطلاح دقیقاً به صورت «تفاسير القرن الرابع الهجري» به کار میرود و اشاره به دوران طلایی تدوین کتب تفسیری دارد.
به فارسی
برگردان و معادل خالص فارسی این عبارت اصطلاحی، «شروح قرآنی کهن» یا «تفسیرهای سده چهارم هجری» است که به دوره تاریخی خاصی از ادبیات دینی اشاره میکند.
در قرآن
خود این ترکیب ساختگی در قرآن وجود ندارد؛ اما ریشه واژه تفاسیر یعنی «تفسیر» یکبار در قرآن کریم در آیه ۳۳ سوره فرقان به کار رفته است: «وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَاكَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا» که به معنای بیان، شرح و آشکار کردن است.
نماد چیست
این اصطلاح در تاریخ اسلام نماد دوران تحول بزرگ علمی، انتقال از روش تفسیری صرفاً روایی و شفاهی به روشهای تدوینی، کلامی، فقهی و ادبی است که نشاندهنده پویایی و تکامل دانش مسلمین در فهم کلام وحی است.
جمعبندی و توضیح کامل تفاسیر قرن چهارم
عبارت «تفاسیر قرن چهارم» یک اصطلاح ترکیبی تخصصی در حوزه علوم قرآنی و تاریخ اسلام است. این اصطلاح به مجموعه گستردهای از کتابها و آثار تفسیری اشاره دارد که در سده چهارم هجری قمری توسط دانشمندان بزرگ جهان اسلام نگاشته شدهاند. قرن چهارم هجری به دلیل همزمانی با حکومتهایی چون آلبویه و سامانیان، یکی از درخشانترین ادوار تمدن اسلامی به شمار میرود که در آن علوم دینی از حالت نقل شفاهی خارج شده و به شکل کتب جامع و نظاممند تدوین شدند.
از ویژگیهای بارز تفاسیر این دوره، تنوع روشها و ورود به مباحث عقلی، کلامی، فقهی و ادبی است. در این عصر، مفسران برای نخستین بار علاوه بر جمعآوری روایات، به نقد سند و تحلیلهای علمی روی آوردند. از مهمترین آثار این دوره میتوان به تفسیر جامعالبیان (تفسیر طبری) در میان اهل سنت و تفاسیری مانند تفسیر عیاشی و نعمانی در میان شیعه اشاره کرد که پایهگذار سبکهای بعدی در تاریخ تفسیر قرآن شدند.