معنی
واژه مثال در زبان فارسی به چند معنای اصلی به کار میرود: نخست به عنوان نمونه، الگو، مدل یا شاهدی عینی برای درک بهتر و سادهتر یک مفهوم انتزاعی و کلی. دوم در متون کهن ادبی و دیوانی (مانند تاریخ بیهقی) به معنای فرمان، حکم و دستور پادشاه یا بزرگان است. سوم در اصطلاح فلسفی به صورتهای معنوی و مجرد از ماده (مانند عالم مثال یا مُثُل افلاطونی) اشاره دارد.
یعنی چه
مثال آوردن در واقع به زبان ساده یعنی پل زدن میان یک مفهوم پیچیده یا کلی با یک امر عینی و قابل لمس، تا مخاطب بتواند به کمک آن مصداق، اصل مطلب را به راحتی درک کند و به ذهن بسپارد.
مترادف
این واژهها در بافتهای مختلف آموزشی، ادبی، فلسفی و تاریخی میتوانند به جای مثال استفاده شوند.
متضاد
برای واژه مثال متضاد واحد و دقیقی وجود ندارد؛ اما در بافت آموزشی متضاد آن 'اصل مطلب' یا 'کلیت' است و در منطق و فلسفه، 'ممثّل' (آنچه برایش مثال میآورند) متضاد آن محسوب میشود.
هم خانواده
این واژهها همگی از ریشه سه حرفی (م-ث-ل) مشتق شدهاند و مفاهیم شباهت، همانندی و نمونهآوری را در خود دارند.
ریشه
این واژه ریشه در زبان عربی دارد و از فعل سهحرفی «مَثَلَ» گرفته شده است که در اصل به معنای شبیه بودن، همانند بودن، ایستادن و الگو بودن است.
جمله سازی
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، واژه «مثال» به عنوان پاسخ برای راهنماهایی چون «نمونه»، «الگو» یا «فرمان پادشاه» به کار میرود و دقیقاً ۴ حرف دارد.
به انگلیسی
بسته به این که مثال در چه بافت متنی (عمومی، فلسفی، ادبی یا آماری) به کار رود، معادل انگلیسی آن تغییر میکند.
جمعبندی و توضیح کامل مثال
واژه «مثال» کاربرد گستردهای در زبان فارسی دارد و اساساً به هر امر جزئی و عینی گفته میشود که برای روشن ساختن یک قاعده کلی یا مفهوم انتزاعی به کار میرود. این واژه از ریشه عربی «م-ث-ل» به معنی شباهت و الگوبرداری مشتق شده و در طول تاریخ ادبیات فارسی، معانی فرعی دیگری مانند حکم، فرمان و فرمانروا نیز به خود گرفته است.
علاوه بر کاربردهای روزمره و آموزشی، مثال در حوزههای تخصصی نظیر منطق، ادبیات (به شکل تمثیل) و فلسفه (به صورت عالم مُثُل و عالم مثال) جایگاه ویژهای دارد. خودِ ساختار واژه «مثال» در قرآن کریم نیامده است، اما مشتقات ریشه آن بیش از ۱۶۰ بار برای زدن مَثَلها و داستانهای پندآموز به کار رفتهاند که نشاندهنده اهمیت این ابزار مفهومی در روشنگری و سادهسازی مفاهیم عمیق است.