معنی
واژه «سز» امر حاضر یا همان بُن مضارع از مصدر «سزیدن» به معنی شایسته بودن، لایق بودن و برازنده بودن است. این واژه در زبان فارسی امروز بیشتر در ترکیبهایی مانند سزاوار یا فعل «سزد» (شایسته است) به کار میرود.
یعنی چه
عبارت «سز» به ویژگی یا حالتی اشاره دارد که در آن یک فرد یا یک چیز، ارزش، لیاقت یا تناسب لازم را برای دریافت یک عنوان، پاداش، کیفر یا جایگاه دارا باشد.
مترادف
این کلمات همگی بار معنایی تناسب، شایستگی و حقانیت را حمل میکنند و در متون کهن به جای یکدیگر استفاده شدهاند.
متضاد
کلماتی که نشاندهنده عدم لیاقت، بیارزشی یا عدم تناسب یک فرد یا رفتار با جایگاه مورد نظر هستند.
هم خانواده
واژگانی که از ریشه و بن فعلی «سز» مشتق شدهاند و همگی به نوعی با مفهوم ارزش، شایستگی یا تلافی در ارتباط هستند.
ریشه
این واژه دارای ریشه اصیل پارسی پایه است. در زبان پهلوی (فارسی میانه) به صورت «سچاک» (sačāk) یا «سچاکیها» از ریشه sač به معنی شایسته بودن و ساختن وجود داشته که در فارسی نو به صورت «سز» و «سزا» درآمده است.
جمله سازی
در جدول
در طراحهای جدول کلمات متقاطع، هرگاه طراح عبارت «شایسته و لایق» یا «بُن مضارع سزیدن» را به عنوان راهنما بیاورد و پاسخی دو حرفی بخواهد، واژه «سز» جواب اصلی است.
به انگلیسی
این واژگان در زبان انگلیسی دقیقاً مفاهیم مربوط به لیاقت، برازندگی و داشتن تناسب ساختاری یا اخلاقی را منتقل میکنند.
جمعبندی و توضیح کامل سز
واژه «سز» در زبان فارسی معیّار و لغتنامههای مرجعی همچون دهخدا و معین، به عنوان بُن مضارع و امر حاضر از مصدر «سزیدن» شناخته میشود. این واژه در اصل به معنای شایسته، لایق، درخور و برازنده است. اگرچه امروزه خود کلمه «سز» به صورت مستقل کمتر در گفتار روزمره شنیده میشود، اما مشتقات بسیار پرکاربردی مانند سزاوار، سزا، بسزا و ناسزا دارد که همگی ریشه در همین مفهوم شایستگی و تناسب دارند.
از نظر ریشهشناسی، این واژه قدمتی طولانی دارد و به زبان پهلوی یا همان فارسی میانه بازمیگردد؛ جایی که به صورت «سچاک» و از ریشه فعلیِ مرتبط با ساختن و برازنده بودن به کار میرفته است. بنابراین برخلاف برخی تشابهات لفظی عامیانه یا گویشی، «سز» یک واژه کاملاً اصیل و ادبی در زبان فارسی است.
در زمینههای دیگر، مانند زبانهای ترکی (از جمله ترکی عثمانی)، واژهای با نگارش مشابه وجود دارد که به عنوان ضمیر دوم شخص جمع (شما) به کار میرود؛ اما در قلمرو لغتنامهها و جداول فارسی، این کلمه دقیقاً نشاندهنده لایق بودن و مفهوم شایستگی است و به عنوان یک پاسخ دو حرفی کلیدی در حل جدول شناخته میشود.