یعنی چه
دی ماه دهمین ماه تقویم هجری شمسی و نخستین ماه فصل زمستان است که از ۳۰ روز تشکیل شده و تقریباً از ۲۲ دسامبر تا ۲۰ ژانویه ادامه دارد. واژه «دی» ریشه در زبان اوستایی دارد و به معنای «آفریدگار»، «دادار» یا «اهورامزدا» است که از صفات خداوند در آیین زرتشتی به شمار میرود.
تلفظ
این واژه در زبان فارسی به صورت «دِیْ ماه» (Dey-māh) تلفظ میشود؛ واژه دی با مصوت ترکیبی (ای کتاه و ساکن) ادا میگردد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، پاسخ به عنوان ماه دهم شمسی یا ماه اول زمستان به صورت «دی ماه» (۵ حرف) است. همچنین نام برج فلکی آن «جدی» (۳ حرف) و نام قدیمی دیگر آن «خورماه» (۶ حرف) میباشد.
به انگلیسی
برای اشاره به این ماه در انگلیسی از نگارش فنوتیپیک «Dey» یا «Dey month» استفاده میشود. از نظر انطباق با تقویم میلادی، این ماه پوششدهنده اواخر دسامبر (December) و اوایل ژانویه (January) است.
به عربی
در زبان عربی معادل دقیق تقویمی ندارد؛ اما از آنجا که با برج فلکی بزغاله همزمان است، «شهر الجدی» نامیده میشود. در کشورهای شام نیز بازه زمانی آن با اواخر «کانون اول» و اوایل «کانون ثانی» مطابقت دارد.
به ترکی
در ترکی استانبولی برای بخش عمده این ماه واژه «Ocak» (ژانویه) به کار میرود و به بازه زمانی آن «Aralık–Ocak dönemi» (دوره دسامبر-ژانویه) میگویند. همچنین نام برج نجومی آن در ترکی «Oğlak» است.
نماد چیست
در گاهشماری و ستارهبینی، نماد دی ماه برج «جدی» یا بزغاله است و عنصر وجودی آن «خاک» نامیده میشود. در فرهنگ ایرانی، این ماه نماد آغاز چله بزرگ، سرما و مظهر زایش دوباره خورشید پس از شب یلدا است.
جمعبندی و توضیح کامل دی ماه
دی ماه دهمین ماه گاهشماری هجری خورشیدی و آغازگر فصل سپید زمستان است. این ماه با طولانیترین شب سال یعنی شب یلدا آغاز میشود و از نظر ستارهشناسی با برج جدی (بزغاله) همزمان است. واژه دی در زبان اوستایی ریشهای کهن و سپند دارد که به معنای آفریدگار و دادار بوده و در آیین زرتشتی از صفات اهورامزدا به شمار میرفته است.
از نظر تطبیق تقویمی، دی ماه با روزهای پایانی دسامبر و روزهای آغازین ژانویه در تقویم میلادی همپوشانی دارد. این ماه در فرهنگ معاصر و ادبیات ایران همواره مظهر سرما، آرامش طبیعت و در عین حال یادآور مفاهیم عمیق خلقت و آفرینش در ریشههای زبانهای ایرانی باستان بوده است.