یعنی چه
در زیستشناسی حفاظتی و اکولوژی، به فرایند و چرخهای بازگشتی گفته میشود که وقتی جمعیت یک گونه از حد مشخصی کوچکتر میشود، عواملی نظیر کاهش تنوع ژنتیکی، جفتگیری درونگروهی، بیماریها و حوادث محیطی دست به دست هم میدهند تا سرعت نابودی و کاهش جمعیت را بیشتر کنند. در این وضعیت، جمعیت مانند افتادن در یک گرداب، هر چه پایینتر میرود با سرعت بیشتری به سمت نابودی کامل کشیده میشود.
تلفظ
این ترکیب از دو واژهٔ «گِرداب» (gordāb) به معنای چرخش آب و «اِنقراض» (enqerāz) به معنای نابودی کامل یک گونه تشکیل شده است.
در جدول
در پاسخ به سوالات جدول درباره چرخه سقوط خودبهخودی جمعیت حیاتوحش یا نقطه بیبازگشت نابودی گونهها، عبارت ۱۱ حرفی «گرداب انقراض» به کار میرود.
به انگلیسی
این اصطلاح علمی نخستین بار در سال ۱۹۸۵ میلادی توسط دانشمندانی به نامهای گیلپین و سوله (Gilpin & Soulé) برای توصیف مارپیچ سقوط جمعیتها مطرح شد.
به عربی
در زبان عربی از واژه «دوّامة» به عنوان معادل گرداب و «الانقراض» برای نابودی گونه استفاده میشود.
به فارسی
این عبارت یک ترکیب اضافی (مضاف و مضافالیه) و یک گرتهبرداری علمی از اصطلاح غربی است. واژههای جایگزین یا هممعنی مفهومی آن در فارسی شامل «چرخه نابودی»، «مارپیچ انقراض» و «گرداب جمعیتی» هستند.
نماد چیست
این اصطلاح در محافل محیطزیستی نماد «نقطه بیبازگشت»، «بحران شدید بقا» و «شدت نیاز به مداخله فوری انسان برای نجات یک گونه» است. در ایران نیز مستندی علمی درباره وضعیت بحرانی یوزپلنگ آسیایی با نام «در گرداب انقراض» ساخته شده است.
جمعبندی و توضیح کامل گرداب انقراض
اصطلاح «گرداب انقراض» یک مفهوم کلیدی در زیستشناسی حفاظتی است که به خوبی پویایی منفی جمعیتهای کوچک جانوری یا گیاهی را به تصویر میکشد. وقتی تعداد اعضای یک گونه به شدت کاهش مییابد، حوادث تصادفی محیطی، کاهش تنوع ژنتیکی به دلیل جفتگیری درونگروهی و سختی در یافتن جفت مناسب، دست به دست هم میدهند تا نرخ زادآوری باز هم کمتر شود. این عوامل مانند یک فیدبک منفی عمل کرده و سرعت فروپاشی را دوچندان میکنند.
این واژه که ترجمهای دقیق از اصطلاح علمی Extinction vortex است، اهمیت زمان را در نجات حیات وحش نشان میدهد؛ چرا که پس از ورود یک گونه به این گرداب، روند نابودی جنبه خودکار و شتابزده به خود میگیرد. به همین دلیل، نمادی از هشدار نهایی به جوامع انسانی برای حفاظت فعالانه و پیشگیرانه از گونههای در معرض خطر به شمار میرود.