یعنی چه
کفتار نام جانوری پستاندار، گوشتخوار و اغلب مردهخوار از زیرراستهٔ گربهسانان و خانوادهٔ کفتارسانان (Hyaenidae) است. این حیوان جثهای شبیه به سگ دارد اما اندامهای جلوییاش بلندتر از اندامهای پشتی است و به داشتن آروارههای بسیار نیرومند و دندانهای خردکننده شهرت دارد. در زبان فارسی، این واژه گاهی به صورت استعاری برای اشاره به افراد درندهخو، خائن یا فرصتطلب نیز به کار میرود.
مترادف
در متون کهن و زیستشناسی قدیمی فارسی، واژههایی مانند گورشکاف یا مردهخوار به عنوان نامهای دیگر یا صفات این جانور به کار رفتهاند.
هم خانواده
این واژه در زبان فارسی امروزی مشتقات فعلی ندارد، اما ترکیبات استعاری، واژههای جمع و اصطلاحات زیستشناسی بالا از آن مشتق شدهاند.
ریشه
واژهٔ کفتار ریشه در زبانهای ایرانی میانه دارد. این کلمه در زبان فارسی میانه (پهلوی) به صورت haftār (هپتار) و در زبان سغدی به صورت aftār وجود داشته است؛ اگرچه منشأ نهایی و باستانیتر آن در زبانهای پیشین همچنان مورد بحث است.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به کلماتی چون «جانور لاشهخوار ۵ حرفی» یا «پستاندار مردهخوار»، واژهٔ «کفتار» به عنوان پاسخ اصلی کاربرد دارد.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی واژهٔ Hyena نام عمومی این خانواده از جانوران است.
به عربی
در متون عربی کلاسیک و فقهی، واژهٔ ضبع به عنوان معادل دقیق کفتار به کار میرود.
به ترکی
در ترکی آذربایجانی واژهٔ کفتار به عنوان یک کلمهٔ دخیل از فارسی استفاده میشود، در حالی که در ترکی استانبولی واژهٔ Sırtlan کاربرد دارد.
نماد چیست
در فرهنگ عامه و ادبیات ایران و جهان، کفتار غالباً دارای بار معنایی منفی و اهریمنی است. این جانور به دلیل رفتارهای زیستیاش نماد شومی، مردهخواری، خست، ترسویی و تزویر به شمار میرود. در ایران باستان و متون پهلوی مانند بندهش، کفتار در دستهٔ «خرفستران» (موجودات زیانکار متمایل به آفرینش اهریمنی) قرار میگرفت. همچنین صدای خاص برخی گونههای آن که شبیه به خنده یا گریه انسان است، در افسانهها به عنوان ابزاری برای فریب و جادوگری یاد شده است.
جمعبندی و توضیح کامل کفتار
کفتار واژهای اصیل با ریشهای کهن در زبانهای ایرانی میانه (پهلوی و سغدی) است که برای نامگذاری پستانداری وحشی، گوشتخوار و لاشهخوار از خانوادهٔ کفتارسانان استفاده میشود. این جانور به داشتن آروارههایی فوقالعاده نیرومند و دندانهای خردکننده شناخته میشود و از نظر ساختار بدنی، اندامهای جلویی بلندتری نسبت به پاهای عقب خود دارد.
در فرهنگ، ادبیات و باورهای عامیانه، کفتار به دلیل رفتارهای خاص خود نظیر شبگردی و مردهخواری، جلوهای منفی و اهریمنی داشته و به عنوان نماد فرصتطلبی، تزویر، خیانت و شومی شناخته میشود. اگرچه معادل عربی آن یعنی «ضبع» در احادیث و فقه اسلامی مطرح شده، اما این واژه در خود متن قرآن کریم نیامده است و نباید با واژهٔ «کفّار» که به معنی بسیار ناسپاس است اشتباه شود.
این کلمه در زبانهای دیگر معادلهای مشخصی مانند Hyena در انگلیسی و Sırtlan در ترکی دارد و در بازیها و جدول کلمات متقاطع معمولاً به عنوان یک پاسخ کلیدی ۵ حرفی برای طراحان و حلکنندگان جدول اهمیت دارد.