یعنی چه
در زبان فارسی امروز، این دو واژه معمولاً در کنار هم و به یک معنا (خودخواه و خودپسند) به کار میروند. با این حال، از نظر ریشهشناختی تفاوتی ظریف میان آنها وجود دارد؛ «مغرور» در اصل به معنی کسی است که فریفته و فریبخورده (به مال، مقام یا ظاهر خود) شده است، در حالی که «متکبر» به کسی اطلاق میشود که ادعای بزرگی دارد، خود را بالاتر از دیگران میپندارد و نسبت به آنها گردنکشی و برتریجویی میکند.
تلفظ
واژهٔ اول به صورت مَغْرور (اسم مفعول) و واژهٔ دوم به صورت مُتَکَبْبِر (اسم فاعل از باب تفعل) تلفظ میشود و واو عطف آنها را به هم پیوند میدهد.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، عبارت «مغرور و متکبر» دقیقاً ۱۱ حرف دارد. با این حال بسته به تعداد حروف خواسته شده، معادلهایی چون خودخواه، خودبین، متفرعن، متبختر، عجبکننده و گرانسر نیز به عنوان پاسخ کاربرد دارند.
به انگلیسی
برای رساندن مفهوم غرور و تکبر در زبان انگلیسی، رایجترین و دقیقترین واژهها Arrogant و Proud هستند. واژه Haughty بیشتر به تکبر همراه با نگاه تحقیرآمیز به دیگران اشاره دارد.
به عربی
از آنجا که هر دو واژه ریشه در زبان عربی دارند، در خود این زبان نیز به همین صورت یا با مرادفات همخانواده مانند مستکبر و متبختر برای توصیف این ویژگی اخلاقی به کار میروند.
در قرآن
واژه «المتکبر» در قرآن کریم اگر برای خداوند به کار رود، صفت عظمت و بزرگی مطلق و شایسته اوست (آیه ۲۳ سوره حشر). اما تکبر برای انسانها صفت مذمومی است؛ مانند آیه ۶۰ سوره زمر: «أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًى لِّلْمُتَکَبِّرِینَ» (آیا جایگاه متکبران در دوزخ نیست؟). خود واژه «مغرور» مستقیماً در قرآن نیامده، اما همخانوادههای آن مانند «الْغَرُورُ» (شیطان فریبکار) و تعابیری مثل «مُخْتَالٍ فَخُورٍ» (خودپسند فخرفروش) برای نهی از این رفتار مکرراً ذکر شده است.
جمعبندی و توضیح کامل مغرور و متکبر
ترکیب «مغرور و متکبر» در ادبیات و عرف جامعه به افرادی اطلاق میشود که با نگاهی خودبرتربینانه، خود را بالاتر از دیگران و بینیاز از هدایت یا همراهی جامعه میبینند. اگرچه در ظاهر این دو کلمه مترادف به نظر میرسند، اما ریشه مغرور در فریبخوردگی (غره شدن به مال یا جمال) و ریشه متکبر در ادعای بزرگی و نخوت نهفته است.
در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی، ابلیس نماد نخستین و بارزترین مظهر تکبر در تاریخ خلقت شناخته میشود که به دلیل خودبرتربینی از دستور الهی سرپیچی کرد. همچنین فرعون و نمرود از نمادهای تاریخی این رذیله اخلاقی هستند و در ادبیات حیوانی، طاووس به خاطر جلوهگریاش نماد غرور شمرده میشود.
این صفت اخلاقی همواره در اشعار معتبر فارسی و متون اخلاقی به عنوان حجاب عقل، مانع رشد معنوی و عامل سقوط انسان توصیف شده است و در مقابل آن، فضیلتهای اخلاقی والایی چون فروتنی، تواضع و خاکساری قرار دارند که مایهٔ کمال فرد میگردند.