یعنی چه
بعوض واژهای با ریشه عربی است که وارد زبان فارسی شده و به حشرات کوچک از راسته دوبالان مانند پشه یا پشه خاکی اطلاق میشود. این کلمه از ریشه (ب - ع - ض) گرفته شده و وجه تسمیه آن به دلیل جثه بسیار کوچک این حشره است که گویی تنها بخشی کوچک یا تکهای از یک موجود کامل است.
تلفظ
این واژه در زبان اصلی خود با فتح حرف باء و ضمه حرف عین به صورت بَعُوض تلفظ میشود و مفرد مؤنث آن بَعُوضَة است.
در جدول
در جدولهای متقاطع کلمات، واژه بعوض به عنوان معادل چهار حرفی برای پشه، خَموش یا بق شناخته میشود.
به انگلیسی
در زبان انگلیسی بسته به نوع پشه از واژه Mosquito برای پشههای معمولی و Gnat برای حشرات ریزتر استفاده میشود.
به عربی
بعوض خود واژهای عربی است. در فصیح به آن بعوضه و در برخی لهجههای عامیانه از واژههایی مانند ناموس یا بق نیز استفاده میشود.
به فارسی
در زبان فارسی دقیقترین معادل برای این واژه همان پشه یا پشه خاکی است. در متون کهن ادبی فارسی، واژههایی مثل خَموش، غَموش و پشّه برای اشاره به این موجود مکرر استفاده شده است. از نظر تقابل تمثیلی نیز معمولاً در برابر فیل قرار میگیرد.
در قرآن
واژه بَعُوضَة یکبار در آیه ۲۶ سوره بقره ذکر شده است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا». این آیه در پاسخ به کسانی نازل شد که به مَثَلهای کوچک قرآن مثل مگس و عنکبوت خرده میگرفتند. خداوند با این آیه تاکید میکند که در بیان حقایق، حتی از مثال زدن به موجود کوچکی چون پشه ابایی ندارد. در روایات اسلامی نیز ساختار پیچیده این حشره کوچک با حیوانات عظیمی چون فیل مقایسه شده تا نشانی از عظمت خلقت باشد.
جمعبندی و توضیح کامل بعوض
واژه بعوض ریشهای عربی دارد و در لغت به معنای پشه است. این کلمه به دلیل جثه ناچیز و کوچک این حشره، از ریشه بعض مشتق شده و در ادبیات اسلامی و عربی به عنوان نمادی برای کمارزشی، ضعف شدید و بیمقدار بودن دنیا یا امور مادی به کار میرود. برای نمونه، اصطلاح «جناح بعوضه» (بال پشه) کنایه از نهایت بیارزشی است.
شهرت اصلی این واژه در میان فارسیزبانان و مسلمانان به دلیل کاربرد صریح شکل مؤنث آن (بعوضه) در سوره بقره قرآن کریم است. این آیه با به تصویر کشیدن پشه به عنوان یک مثال شهودی، قدرت خداوند را در آفرینش دقیقترین جزئیات حیات یادآوری میکند و در لغتنامهها و جدولها نیز به عنوان یک مترادف کهن برای پشه کاربرد دارد.