یعنی چه
چهل کلید (یا جام چهلکلید) کاسهای کوچک و سنتی از جنس برنج یا مس است که چهل قطعه فلزی کوچک شبیه به کلید با زنجیر به لبه آن آویزان شده است. روی بدنه داخلی و خارجی این جام و همچنین روی کلیدها، آیات قرآن، ادعیه و اذکار مذهبی حکاکی شده است. در فرهنگ عامه و سنتی ایران، از آب متبرکشده در این جام برای شفای بیماران، باطل کردن سحر و جادو، بختگشایی، دفع چشمزخم و رفع مشکلات استفاده میشده است.
تلفظ
این واژه به صورت [چِ هِ لْ کِ لی د] (chehel kelid) تلفظ میشود و در گویش عامیانه به صورت فشرده «چِلکلید» نیز شنیده میشود.
در جدول
در جدولهای متقاطع و طراحان سوالات دستوری، این واژه معمولاً با نشانههایی چون «جام مزین به دعای چهلقُل» یا «کاسه سنتی بختگشایی در دوره صفوی» پرسیده میشود که پاسخ آن «چهل کلید» با ۷ حرف است.
به انگلیسی
در متون تخصصی انسانشناسی و هنر اسلامی، برای اشاره به این ظرف از اصطلاحات توصیفی استفاده میشود.
به عربی
در فرهنگ عربی به کاسههای مشابهی که برای طلسم، شفا و رفع ترس کاربرد دارند، طاسة الخلاص یا طاسة الرعبة میگویند.
در قرآن
ترکیب لغوی «چهل کلید» در متن قرآن کریم وجود ندارد؛ اما بدنه و ساختار این جام کاملاً با متون قرآنی تزیین میشود. مهمترین آیات کنده کاری شده روی آن شامل آیةالکرسی، چهارقُل (سورههای کافرون، اخلاص، فلق و ناس)، آیه «وَ إِنْ یَکادُ» و آیه ۶۴ سوره یوسف («فَاللَّهُ خَیْرٌ حافِظاً وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ») است.
نماد چیست
این جام نماد عینی گشایش، عاقبتبهخیری و سفیدبختی است. عدد چهل در فرهنگ اسلامی نماد کمال، چلهنشینی و ریاضت است و وجود چهل کلید، استعارهای از وجود راهحلهای متعدد برای باز کردن قفل مشکلات با واسطه قرار دادن اسماء الهی است. همچنین وجود نماد «پنجه» در وسط برخی از این جامها، نمادی از پنجتن آلعبا یا دست حضرت عباس (ع) است.
جمعبندی و توضیح کامل چهل کلید
جام چهلکلید یکی از شاخصترین اشیای پیونددهنده هنر، مذهب و فرهنگ عامه در تاریخ ایران است. اگرچه پیشینه ساخت این گونه ظروف به اواخر دوره غزنویان و سلجوقیان بازمیگردد، اما اوج شکوفایی، طراحی ظریف و رواج گسترده آن در دوره صفویه اتفاق افتاد؛ زمانی که فرهنگ شیعی و باورهای عامیانه با ساخت ابزارهای کاربردی-عقیدهای درآمیخت.
این جام برنجی با چهل کلید آویزان و خطوط ظریف کنده کاری شده از آیات قرآن، فراتر از یک ظرف ساده، به عنوان یک ابزار روحانی برای باطل کردن سحر، بختگشایی و شفا شناخته میشد. امروزه این جامها ارزش تاریخی و موزهای بالایی دارند و به عنوان نمادی از زیباشناسی خطاطی و فلزکاری دوره صفوی و قاجار مورد توجه مجموعهداران قرار میگیرند.