یعنی چه
واژه «عقمة» در مفهوم اصلی و مصدری خود به معنای نازایی، سترونی و قطع شدن نسل است که به عنوان اسم نوع از مصدر عُقم به کار میرود. همچنین در متون کهن لغوی به عنوان اسم جامد، به معنای نوعی رنگ و نگار، گلیم سرخرنگ یا هر نوع لباس سرخرنگ نیز گزارش شده است.
تلفظ
این واژه در منابع لغوی اصیل بیشتر به صورت عُقْمَة (با ضمه ع) ثبت شده است، اما تلفظهای عَقْمَة (با فتحه ع) و عِقْمَة (با کسره ع) نیز به عنوان شکلهای فرعی یا گوناگون نوشتاری آن در متون کهن دیده میشود.
در جدول
این کلمه دقیقاً از ۴ حرف (ع - ق - م - ة/ه) تشکیل شده است و در حل جدولهای متقاطع به عنوان پاسخ واژگانی نظیر نازایی یا گلیم سرخ کاربرد دارد.
به انگلیسی
معادلهای انگلیسی این واژه در فضای پزشکی و عمومی شامل این موارد است.
به عربی
خود واژه ریشه عربی دارد و واژگان همخانواده فوق در عربی معاصر کاربرد بیشتری دارند.
به فارسی
برگردان دقیق فارسی این کلمه در کاربرد متون و ادبیات شامل نازایی، سترونی، بیثمری و انقطاع است؛ در معانی جامه کهن نیز به گلیم سرخ یا ورنگ ترجمه میشود.
در قرآن
عین واژه «عقمة» در قرآن کریم ذکر نشده است، اما همخانوادههای آن ۴ بار در قالب کلمات «عَقِيمٌ»، «عَقِيماً» و «الْعَقِيمَ» به کار رفتهاند. از جمله در آیه ۵۰ سوره شوری که میفرماید: «وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا» (و هر که را بخواهد نازا میگرداند) و همچنین در توصیف عذاب روز قیامت (يَوْمٍ عَقِيمٍ) و باد ویرانگر (الرِّيحَ الْعَقِيمَ) که هیچ ابر یا درختی را بارور نمیسازد و خیری در آن نیست.
نماد چیست
در فرهنگ عامه و متون ادبی، این واژه نمادی از خشکی معنوی، بیبرکتی، انتهای یک مسیر بدون بازگشت، بنبست و توقف رشد و تداوم است. عقیم بودن یک عمل یا جریان استعاره از بینتیجه ماندن مطلق آن دارد.
جمعبندی و توضیح کامل عقمة
واژه «عقمة» از ریشه سهحرفی عربی (عقم) مشتق شده است که در اصل به معنای قطع کردن، خشکی و ناتوانی از تولید مثل است. این واژه در زبان فارسی به عنوان یک لفظ ادبی و نادر شناخته میشود و بیشتر باید آن را ذیل خانواده بزرگتر واژگانی چون «عقم» و «عقیم» تحلیل کرد. معنای محوری و اصلی آن در تمام کاربردها، اشاره به حالت سترونی و ناباروری دارد.
از سوی دیگر، در برخی کتابهای لغت قدیمی، این واژه به عنوان یک اسم جامد به معنی لباس یا گلیم سرخرنگ نیز معنا شده است که کاربردی بسیار کهن دارد. باید توجه داشت که این کلمه با واژه «علقمه» (نام نهر معروف در کربلا) که از ریشهای به معنی تلخی است، کاملاً متفاوت بوده و نباید اشتباه گرفته شود.
در یک جمعبندی کلی، عقمة چه در مفهوم حقیقی (نازایی بیولوژیکی) و چه در مفهوم استعاری و مجازی (بیثمر بودن یک کار، روز سخت یا باد مخرب)، نشاندهنده وضعیتی است که در آن هیچگونه زایش، خیر، برکت یا فردا و نتیجه مثبتی متولد نمیشود.