یعنی چه
«ماه البصره» یک اصطلاح اداری، سیاسی و جغرافیایی در صدر اسلام است. پس از فتح ایران توسط مسلمانان در نبرد نهاوند، درآمدها، مالیات و خراج شهر باستانی نهاوند و مناطق اطراف آن به جنگجویان و ساکنان شهر بصره اختصاص یافت؛ به همین دلیل این منطقه را «ماه البصره» (به معنای استان یا سرزمینِ بصره) نامیدند.
تلفظ
این عبارت تاریخی معمولاً به صورت «مادُ البَصرَه» یا «ماه دینار» در متون کهن تلفظ و ثبت میشده است. واژه «ماه» در اینجا ریشه پهلوی دارد و به صورت کوتاه تلفظ میشود.
در جدول
در جدولهای کلمات متقاطع، در پاسخ به راهنمای «نام قدیم نهاوند» یا «استان بصره در ایران قدیم»، اصطلاح ۹ حرفی «ماه البصره» یا واژه ۵ حرفی «نهاوند» مد نظر قرار میگیرد.
به انگلیسی
در متون تاریخ اسلام و مستشرقان غربی، این اصطلاح جغرافیایی به صورت آوانگاری شده استعمال میشود.
به عربی
در کتابهای جغرافیای تاریخی عربی مانند معجمالبلدان یا تاریخ طبری، این واژه برای اشاره به نهاوند به کار رفته است.
به فارسی
در زبان فارسی اصیل، بخش اول این نام یعنی «ماه» از واژه پهلوی «ماد» یا «مای» گرفته شده که به معنای سرزمین، کوره، استان یا مملکت است. بنابراین معنای ترکیبی آن به فارسی «استانِ بصره» یا «مملکت بصره» میشود که بر شهر نهاوند اطلاق میشد.
در قرآن
اصطلاح «ماه البصره» یک عنوان کاملاً سیاسی، اداری و جغرافیایی است که پس از درگذشت پیامبر اسلام (ص) و در زمان خلافت عمر بن خطاب پدید آمد؛ به همین جهت در متن قرآن مجید وجود ندارد.
جمعبندی و توضیح کامل ماه البصره
واژه «ماه البصره» یک اصطلاح جغرافیایی و مالیاتی منسوخشده مربوط به سدههای نخستین اسلامی است. این نام ترکیبی از واژه پهلوی «ماه» (به معنی استان و سرزمین) و کلمه عربی «البصره» است و در واقع به شهر باستانی نهاوند در غرب ایران اشاره دارد. علت این نامگذاری آن بود که پس از فتح نهاوند، خراج و مالیات این ناحیه برای اداره شهر بصره و پرداخت حقوق جنگجویان آنجا صرف میشد.
در نظام اداری خلافت اسلامی، شهر دینور نیز وضعیت مشابهی داشت و به دلیل تعلق گرفتن خراجش به کوفه، «ماه الکوفه» نامیده میشد که به مجموع این دو منطقه در جغرافیا و تاریخ اسلام «ماهین» میگفتند. بر اساس کتابهای معتبری مانند مجملالتواریخ و القصص، این نامگذاریها صرفاً کارکرد حقوقی و دیوانی در قبالهها و اسناد حکومتی داشته است.